تسلط بر کارها از نگاه اسلام

نویسنده: هادی فحمی
برگردان: اصیلا جامی
تبحر در کار یکی از مواردی است که دین اسلام به آن اصرار ورزیده است و به کارگر دستور داده شده که در کار خود دقیق و کامل باشد. هر گاه کسی کار خود را به روشی که صاحب کار از او خواسته انجام ندهد و در انجام کار خود کوتاهی کند، مستحق مزدی که به او پرداخت می شود نیست..
مفهوم کار در اصطلاح: کار در اصطلاح تعاریف متعددی دارد، از جمله: هر حرکت و یا عملی که از بدن ناشی می شود، شامل کار است. این بدن ممکن است شامل اجسام، گیاهان و حتی حیوانات نیز باشد، بنابراین حرکات مختلف صادر شده جزئی از اعمال محسوب می‌شوند.
معنای کلمه تسلط: عملی است که فرد در حین فعالیت انجام می‌دهد تا بتواند تخصص و مهارت لازم را برای اتمام کاری که انجام می دهد، با هدف خدمت به جامعه خود که در آن زندگی می کند، کسب نماید.
تسلط بر کار: بلندشدن برای انجام کاری که باید درست انجام شود و به پایان رساندن آن به بهترین و کامل ترین روش و آن هم با تلاش و پرهیز از سستی در کار است. کلمه اتقان مصدر کلمه أتقنا است، به این معنی که کار با دقت و درستی انجام شد.
مفهوم تسلط در امور از نگاه اسلام
اسلام تسلط بر کار را یکی از وسایل معیشتی و عبادت خالص مسلمان می‌شمارد. دین اسلام، مسلمان را به کار و جدیت فرا می‌خواند، نه بی‌علاقگی و تنبلی، بنابراین مسلمان باید شخص مثبتی باشد که در این دنیا فعالانه فعالیت می کند، و از الله«ج» طلب رزق و روزی می‌کند، چرا که می‌داند خیر زیادی در آنچه خدا برایش آماده کرده می‌باشد و این خیر به او نمی‌رسد مگر با کار مداوم. به همین دلیل هر گامی که او بر می‌دارد، به کامل‌ترین و بهترین روش انجام می شود. کار در آیین اسلامی عبادت است و آیات و احادیث متعددی کار را در انواع مختلف ‌و زمینه‌های مختلف مجاز ذکر کرده است. وقتی مسلمان مسوولیت خود را در انجام آن عمل به گونه‌ی درست انجام دهد و در کار خود خالص بوده و با تمام قدرت و توانی که خداوند برایش داده صادقانه عمل کند این عمل وی عبادت محسوب می‌گردد
تسلط بر کار در اسلام برای یک مسلمان امری فرض است، زیرا هر کاری که مسلمان در این دنیا انجام دهد، هرچند کوچک و کم‌ارزش باشد، اگر نیت درست باشد و کاملاً برای خدا باشد ،این از بزرگی اوست و همچنین اگر کار خود را با کمال صداقت انجام دهد ، برای او عبادت و جهاد است. پیامبر ص می‌فرماید: خداوند عزوجل احسان را در تمامی کارها لازم گردانیده است.
بنابراین انسان خلق شد و مکلف گردید تا عبادت خداوند متعال را به طور کامل انجام دهد
و همچنین وظایف مختلفی که به او سپرده شده است را نسبت به خانواده، جامعه و مکانی که در آن زندگی می کند، صادقانه و ‌خالصانه انجام دهد؛ باید دست یاری دهد و به دیگران در تأمین نیازهای آنها کمک کند و برای تسهیل امور زند‌گی آنها تلاش نماید و همچنان در کارهایی که انجام میدهد تسلط داشته باشد؛ زیرا انسان خلق نگردید مگر برای انجام کار و آبادی در روی زمین. چنانکه حق تعالی می‌فرماید: (هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُم فیها) بدان که خداوند به مردم امر کرده است زمین را با کشاورزی آباد سازند تا به این وسیله خوراک‌شان از سایر روئیدنی‌ها تأمین گردد.
برای انسان فقط عبادت خداوند کافی نیست بلکه لازم است تا در کار خویش سخت‌کوش باشد تا موفقیتِ دنیا و پاداشِ آخرت را به‌دست آورد. رسول خدا ص می‌فرماید: خداوند دوست دارد هرگاه یکی از شما کاری انجام می‌دهد، آن را درست و استوار انجام دهد. و پروردگار متعال می‌فرماید: {قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} (توبه /۱۰۵). «بگو (هر چه می‌خواهید) انجام دهید (خواه نیک، خواه بد. اما بدانید که) خداوند اعمال (ظاهر و باطن) شما را می‌بیند (و آنها را به حساب شما می‌نویسد) و پیغمبر و مؤمنان اعمال (ظاهر) شما را می‌بینند و (به نسبت خوبی و بدی، با شما دوستی یا دشمنی می‌ورزند. این در دنیا، و اما) در آخرت به سوی خدا برگردانده می‌شوید که آگاه از پنهان و آشکار (همگان) است و شما را بدانچه می‌کنید مطلع می‌سازد. در آیه‌ی شریفه شواهد آشکاری در اصرار بر تسلط در کار است و این که خداوند متعال در روز قیامت به هر فردی کاری را که انجام داده و میزان پاداش کارش را به او اعلام خواهد کرد.
تسلط در کارها- سنت نبوی
احادیث بسیاری در سنت پیامبر وجود دارد که مسلمان را به تسلط بر کار ترغیب و تشویق می‌نماید، از جمله:
رسول خدا ص فرموده است: «اگر برده خيرخواه آقايش باشد – و درست انجام وظيفه کند – و عبادت الله متعال را به نيکی انجام دهد، پاداشِ او دو برابر است».
مسلمانی که کار را به کامل‌ترین روش انجام می‌دهد، کارش عبادتی محسوب می‌شود که ثواب آن دو برابر حسنه خواهد داشت. عموم مردم مفهوم کلی و عام این حدیث را نمی‌دانند و فقط همان نصیحت تکمیل نمودن کار را درک می‌کنند، درحالی‌که این حدیث جامع بوده و در همه‌ی کارها به‌صورت همه‌جانبه اعمال می‌شود.
این سخن پیامبر خداست که می‌فرمایند: «… هرگاه حیوانی را ذبح نمودید آن را به خوبی ذبح نمایید و باید کاردتان را تیز کنید تا به خوبی ذبح گردد. استنباط در این حدیث تسلط فرد مسلمان در کار است، حتی اگر این کار در کشتار حیوانات باشد.
و بدانید که بنابر گفته‌ی پیامبر خدا ص: همه‌ی شما مسئول‌ايد و همه‌ی شما نسبت به زيردستان‌تان بازخواست مى‌شويد. مفهوم حدیث ‌این است که تسلط در کار برای هر فرد بدون توجه به شغل وی وظیفه‌ی قانونی اوست. حاکم یا سلطان باید بر کار خود مسلط باشد، پدر در خانواده‌اش مسئول خانه و مراقبت صحیح از فرزندان خود است و زن نیز متولی امور شوهرش است و او باید اعتمادی را که به او شده است نگهدارد و همچنین در کار تربیت صحیح فرزندان خود تسلط داشته باشد.
آثار و فواید تسلط در کار
تسلط مسلمان بر کارش وظیفه‌ی اخلاقی اوست و پیامدهای زیادی دارد، از جمله:
– پاداشی که خداوند متعال در آخرت برای کسانی که در دنیا کار خود را درست انجام داده اند آماده کرده است و متون قبلی گواه بارز آن است
– موفقیت در دنیا نصیب کسانی می‌شود که بر کار را به کامل‌ترین شکل آن انجام داده باشند.
– کسی که در کار خود تبحر داشته باشد از ریا و شهرت دوری می‌کند، از نفاق ترس داشته و در هر کاری خود را مسئول می‌داند؛ زیرا وقتی‌که مسلمان وجود خداوند را احساس نماید و بداند که او تعالی او را می‌بیند، در کار خود جدیت به‌خرج می‌دهد. بنابراین عشق به خدا و عشق بندگان خدا را بدست می‌آورد.
– تسلط در کار برای دستیابی به موفقیت جوامع مسلمان و تقویت قدرت آنها در مقابله با دشمنان اسلام ضروری بوده و نمایانگر عدم نیاز آنها به دیگران است.
– کسی که بر کار خویش تسلط دارد، محبت اطرافیان را جلب می‌کند، و سطح اجتماعی و فکری او بالا می‌رود، همیشه فعال بوده و برای پیشرفت و ارتقا در کار تلاش می‌کند.

گرفته شده از: فصلنامه بینه، شماره ۴۵