اسلام و خودمدیریتی در عصر رسانههای اجتماعی
گاهی انسان در پایان روز خسته است، اما وقتی به روزی که گذشت فکر میکند، نمیتواند بگوید دقیقاً چه کاری انجام داده است.
صبح را با دیدن یک پیام آغاز میکند، بعد چند دقیقه میان اعلانها، ویدیوها و استوریها گم میشود. تصمیم داشته نماز اش را سر وقت بخواند یا مطالعه خود را تکمیل نماید، ورزش کند یا کاری را به پایان برساند، اما ذهنش مدام از چیزی به چیز دیگر کشیده شده است. شب که میرسد، فقط یک احساس باقی میماند، وقت گذشت، اما تمرکز و آرامش همراهش نماند و به هیچ هدف خود رسیده نتوانستم.
زندگی امروز، بیش از هر زمان دیگری، توانایی انسان را برای مدیریت خود به چالش کشیده است. و اما انسان مسلمان هدفمند باید تلاش نماید که درین گرداب نیافتد. رسانههای اجتماعی فقط وسیله سرگرمی نیستند؛ آنها برای کنترول توجه انسان طراحی شدهاند. هر اعلان، هر ویدیوی کوتاه و هر محتوای تازه، ذهن را به دریافت مداوم تنبیه کننده ها عادت میدهد. به همین دلیل است که بسیاری از افراد دیگر نمیتوانند مدت طولانی روی یک کار ثابت تمرکز نمایند. نماز میخواند، اما ذهنش هنوز میان پیامها و تصاویر پراکنده است، چند دقیقه مطالعه میکند، بعد بیاختیار سراغ موبایل همراهش میرود. میخواهد استراحت کند، اما ذهنش آرام نمیشود. آهسته آهسته این پراکندگی به بخشی از زندگی تبدیل میشود؛ تا جایی که انسان حتی در سکوت نیز احساس آرامش نمیکند.
خودمدیریتی چیست؟
خودمدیریتی یعنی توانایی برنامه ریزی و به آن پایبند ماندن، خودمدیریتی یعنی توانایی اداره کردن ذهن و آنچه بدان می اندیشد، اداره کردن وقت که چگونه سپری میشود و بالاخره مدیریت روابط و تعاملات با خود و اطرافیان. یعنی انسان بتواند آنچه را که برایش مهم است، ادامه بدهد؛ حتی وقتی حواسپرتی، خستگی یا بیحوصلگی وجود دارد و در مورد هر آنچه میخواهد صحبت کند، عمل کند، ببیند، بخواند و حتی بخورد و بنوشد آگاهانه تصمیم بگیرد.
بسیاری از افراد هدف دارند، اما استمرار ندارند. برنامه مینویسند، اما بعد از چند روز ترک میشود. تصمیم میگیرند استفاده از شبکه های اجتماعی را کمتر کنند، یا رژیم غذایی سالم داشته باشند اما دوباره به همان عادت قبلی برمیگردند. مشکل همیشه کمبود انگیزه نیست؛ گاهی ذهن انسان آنقدر به پراکندگی عادت کرده که دیگر تحمل تمرکز طولانی را ندارد.
رسانههای اجتماعی چگونه خودمدیریتی را ضعیف میکنند؟
یکی از مهمترین آسیبهای رسانههای اجتماعی، از بین بردن توجه عمیق است. ویدیوهای کوتاه و محتواهای سریع، ذهن را به تغییر مداوم عادت میدهند. مغز همیشه منتظر چیز تازهای میماند؛ برای همین انجام کارهایی که به صبر و تمرکز نیاز دارند، دشوارتر میشود. نماز ها با خشوع، ذکر، مطالعه کتاب، ورزش و ….، همه نیازمند حضور ذهناند؛ اما ذهنی که به سرعت و هیجان عادت کرده، زود خسته و بی صبر میشود.
از سوی دیگر، هر اعلان و پیام، نوعی احساس خوشی آنی (از طریق افراز دوپامین در مغز که هورمون شور و اشتیاق و لذت است) ایجاد میکند. انسان کمکم به این احساسات خوش آنی وابسته میشود و انجام کارهایی که نتیجهشان دیرتر دیده میشود، سختتر به نظر میرسد. به همین دلیل، بسیاری از کارهای مهم زندگی مدام به تعویق میافتند؛ نه چون انسان آنها را دوست ندارد، بلکه چون ذهنش دیگر توانایی صبر و انتظار برای فعالیت های دوامدار، با ثبات و با دستاورد های طولانی مدت را ندارد.
دشمنان اسلام برای استفاده از رسانه ها و کنترول آن جهت انحراف جوان مسلمان پلان های طولانی مدتی دارند و کنترول بالای رسانه را ستون دوم سلطه بر جهان نامیده اند[۱] تا جایی که در پروتوکول های جهانی صهیونیزم یک پروتوکول مجزا در باب رسانه و چگونگی استفاده از آنها جهت کنترول و سلطه بر جهان ثبت شده است.[۲] حتی بنیانگذاران فیسبوک (مارک زاکربرگ (Mark Zuckerberg) و داستین موسکوویتس (Dustin Moskovitz) هر دو) یهودی هستند. بنیانگذاران اینستاگرام (مایک کریگر (Mike Krieger) – یهودی است. مادرش روانشناس و پدرش مهندس است) و (کوین سیستروم ) (Kevin Systrom) – مسیحی هستند. اینها هر آپلیکیشن را با دقت زیاد برای اهداف خیلی بزرگ دیزاین نموده اند.
اینستاگرام طوری طراحی شده است که فرد را مدت زمان زیاد بدون این که بداند وقت چگونه میگذرد به خود مصروف میسازد توانایی سکرول کردن scrolling بدون توقف را دارد و بیننده هر لحظه میگوید فقط یک سکرول دیگر … و همین گونه ساعت ها مشغول میشود ولی خودش نمیداند.
از طرفی اینستاگرام نمایش نسخه ایدیال و غیرواقعی از زندگی دیگران است جوانان به طور مداوم زندگی، ظاهر و موفقیتهای خود را با این تصاویر مقایسه میکنند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد که ۷۰ درصد از نوجوانان در معرض محتوای اینفلوئنسرهای فیتنس و زیبایی، احساس حقارت میکنند. این مقایسه مداوم میتواند منجر به اختلالات خوردن، اضطراب، افسردگی و کاهش عزت نفس شود[۳]. اختلال در روابط واقعی و جایگزینی تعاملات مجازی به جای ارتباطات انسانی یکی دیگر از چالش های امروزی است که جوانان با آن دست و پنجه نرم میکنند.[۴]
یک مطالعه تحقیقی در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که حتی ۱۵-۲۰ دقیقه استفاده از اینستاگرام در روز، سبب ضعف در به خاطر سپردن معلومات، کاهش تمرکز، ضعف مقاومت در مقابل عوامل حواس پرتی (مانند نوتفکیشن های جدید) و ضعف در متوقف کردن حرکات ناخواسته (مانند سکرول کردن بی اختیار) میشود[۵].
استفاده نادرست از شبکه های اجتماعی سبب به وجود آمدن طیف وسیع از مشکلات روحی – روانی (افسردگی، اضطراب، کاهش رضایت از زندگی، ناتوانی در مدیریت احساسات و روابط..) و جسمی (درد شانه، گردن، مچ دست، خشکی و خستگی چشم، درد های عصبی عضلی، چاقی، کم تحرکی، فشار بلند «در صورت استفاده بیش از ۶ ساعت در روز»، بی خوابی و یا اختلال در خواب، …) میشود.
یکی دیگر از امراضی که در قسمت استفاده از شبکه های اجتماعی امروز خیلی شیوع پیدا کرده است شریک ساختن زندگی خصوصی از طریق status یا وضعیت های فیسبوک انستاگرام واتس اپ و… می باشد. که اگر مدیریت نشود سبب مشکلات زیاد روانی – فردی و اجتماعی خواهد شد.
خود مدیریتی در عصر رسانه های اجتماعی از نظر اسلام
اسلام به مثابه دین وسطیت و اعتدال استفاده از رسانه های اجتماعی را حرام قرار نداده است ولی اصول و ضوابطی برای زندگی مسلمان دارد که سبب نجات دنیا و آخرت اش میشود.
اسلام از انسان مسلمان میخواهد بر نفس و رفتار خود آگاه باشد، نه اینکه هر میل لحظهای او را لبیک گوید. وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ» ترجمه: و اما کسی که از مقام پروردگارش ترسید و نفس را از هوس بازداشت، همانا بهشت جایگاه اوست) – سوره نازعات، آیه ۴۰
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و سلم) می فرمایند: هیچ بندهای در روز قیامت از جای خود تکان نمیخورد (قدم برنمیدارد) مگر اینکه از چهار چیز پرسیده شود: از عمرش که در چه راهی فنا کرده است؛ از علمش که به آن چه عملی انجام داده است؛ از مالش که از کجا به دست آورده و در چه راهی خرج کرده است؛ و از بدنش که در چه راهی فرسوده کرده است.[۶]
پس انسان مسلمان باید عمر خود را آگاهانه به سر برساند و افسار زندگی را به دست نفس خود نسپارد. در مورد هر آنچه انجام میدهد، صحبت میکند، تصمیم میگیرد، می شنود، میخورد، می پوشد، می بیند و… باید آگاهانه تصمیم بگیرد.
استفاده از رسانه های اجتماعی نیز یکی از مسایلی است که جوان مسلمان باید با احتیاط کامل و آگاهانه از آن استفاده نماید در غیر آن به سیاه چال عمیق این وسیله گرفتار شده و زندگی دنیا و آخرت خود را تباه میکند. جوان مسلمان باید از هدف ایجاد این رسانه ها آگاه باشد و در امور خیر از آنها استفاده کند.
راه های تقویت خودمدیریتی
۱) احساس مراقبه و حضور دائمی الله متعال: فردی که همیشه الله متعال را ناظر بر خود و اعمال خود میبیند از ضیاع وقت و مصروف شدن به امور بیهوده جلوگیری میکند. مراقبه الله به این معنی است که انسان یک لحظه هم خود را از نظر الله دور نبیند و مصداق حدیث پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ کَأَنَّکَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاکَ[۷] شود. و طبعا رعایت تقوا و پرهیزگاری شرط قوت این احساس می باشد.
۲) ترک امور بیهوده: بخش بزرگی از محتوای شبکه های اجتماعی که ساعتها وقت انسان را میگیرد، نه سودی برای دنیا دارد و نه برای آخرت. گاهی انسان فقط از روی عادت، ساعتها میان محتواها حرکت میکند، بدون آنکه چیزی به زندگیاش افزوده شود. الله متعال در وصف ویژگی های مؤمنان میفرماید: «وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ » یعنی کسانی که از کارهای بیهوده رویگردانند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) میفرماید: «مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْکُهُ مَا لَا یَعْنِیهِ» از نیکویی اسلام یک مسلمان این است که آنچه مربوط وی نمیشود را ترک کند.
۳) دقت در نشر و شریک کردن اخبار و وقایع: در نشر اخبار نهایت دقت و احتیاط را در نظر گیرید. قبل از نشر هر خبر و موضوع از دقیق بودن خود را مطمئن بسازید. الله متعال می فرماید: أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا[۸] ترجمه: ای اهل ایمان، اگر فرد فاسق خبری برای شما آورد، تحقیق کنید.
۴) کنترول نگاه ها و عفت و پاکدامنی: جوان مسلمان باید حدود حلال و حرام را در فضای مجازی شناخته و آن را رعایت نماید. الله متعال در قرآن کریم می فرماید: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ[۹] ترجمه: به مؤمنان بگو چشمهای خود را ببندند و پاکدامنی ورزند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و سلم) می فرماید: «کتِبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ نَصِیبُهُ مِنَ الزِّنَا، مُدْرِکٌ ذَلِکَ لَا مَحَالَةَ… فَالْعَیْنَانِ زِنَاهُمَا النَّظَرُ، وَالْأُذُنَانِ زِنَاهُمَا الِاسْتِمَاعُ، وَاللِّسَانُ زِنَاهُ الْکَلَامُ.
۵) مسئول بودن در برابر گفتار و هر آنچه نشر میکند: هر کامنت، لایک و شریک کردن، در شبکههای اجتماعی ثبت میشود و روز قیامت باید پاسخگوی آن باشی (مَّا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِید) [۱۰] ترجمه: هیچ سخنی را بر زبان نمیآورد مگر اینکه فرشتهای مراقب و آماده (برای ثبت) نزد اوست.
۶) خود مدیریتی یک مهارت است و باید آموخته شود: باید از قدم های کوچک و ابتدایی ولی مداوم بخاطر تقویت این مهارت استفاده نمود:
خاموش کردن اعلانهای غیرضروری، یکی از سادهترین و مؤثرترین راه هاست. وقتی هر چند دقیقه صدایی توجه انسان را قطع میکند، ذهن فرصت تمرکز پیدا نمیکند. مشخص کردن زمان محدود برای استفاده از شبکههای اجتماعی نیز کمک میکند تا استفاده از موبایل از حالت ناخودآگاه بیرون شود. گاهی لازم است انسان چند ساعت یا حتی یک روز، از فضای مجازی فاصله بگیرد تا ذهنش دوباره آرام شود. بسیاری از افراد تازه در زمان دوری از موبایل متوجه میشوند ذهنشان چقدر خسته بوده است.پیامبر (صلی الله علیه و سلم) می فرمایند: محبوبترین اعمال نزد الله، کاری است که مداوم باشد؛ هرچند اندک باشد.
انسان هنوز میتواند دوباره اختیار زندگیاش را به دست بگیرد ولی باید بداند آرامش ذهن و نظم زندگی، یکباره ساخته نمیشود. بلکه حاصل انتخابهای کوچکی است که هر روز تکرار میشوند. و اسلام عزیز راه های وقایه و علاج برای مشکلات امروزی که زیر سایه رسانه های اجتماعی بوجود آمده است، را برای ما ۱۴ قرن قبل روشن کرده است.
نویسنده: داکتر نیلاب رنجبر
منابع:
[۱] اختاپوس صهیونیسم
[۲] پروتوکول های صهیونیستم
[۳] https://journals.lww.com/iopn/fulltext/2025/07000/instagram_and_the_growing_mental_health_crisis.15.aspx
[۴] https://journals.lww.com/iopn/fulltext/2025/07000/instagram_and_the_growing_mental_health_crisis.15.aspx
[۵] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11703342/
[۶] رواه ترمذی
[۷] بخاری و مسلم
[۸] حجرات/۶
[۹] نور/۳۰
[۱۰] ق/۱۸