مسلمان و مسئولیت هایش در مقابل أمر بالمعروف و نهی از منکر
گیردآورنده: « هما نسیمی»
مقدمه
(يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ).« لقمان۱۷» ترجمه: « اي پسر عزيزم ! نماز را چنان كه شايد بخوان، و به كار نيك دستور بده و از كار بد نهي كن».
یقینا یکی از مسئولیت های هر مسلمان، امر بالمعروف ونهی از منکر میباشد مسلمان ايمان دارد كه امر به معروف و نهى از منكر بر هر مسلمان عاقل و بالغ واجب است. يعنى هر مسلمانى كه معروف (كار خير) را مى شناسد ولى آن را در جامعه متروك مى بيند و مى بيند كه مردم آن را انجام نمى دهند و يا منكر (كار زشت) را تشخيص مى دهد و مى داند كه مردم در حال انجام دادن آن هستند، بر او واجب است كه بوسيله دست يا زبان در جهت تغيير آن اقدام كند. مهم ترين وظيفه مسلمان بعد از ايمان به خدا امر به معروف و نهى از منكر مى باشد. زيرا خداوند متعال در كلام پاكش آن را در رديف ايمان به خدا ذكر كرده و فرموده است:(كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ).« آل عمران ۱۱۰» ترجمه: «شما مسلمانان بهترين امتى هستيد كه براى هدايت مردم آفريده شده ايد. چون شما مردم را به كارهاى خوب امر مى كنيد و از بدى ها منع مى كنيد و به خدا ايمان داريد».
تعريف معروف و منکر
معروف اسمی است جامع که برای پيروی از خداوند، تقرب به او، احسان به مردم، کارهای نيک و محسنات که شرع به آن فرا خوانده به کار می رود. بر اساس اين تعريف، منکر، نقطه مقابل معروف است. يعنی آنچه شرع نکوهيده، حرام و مکروه ساخته است. و باتوجه به تعريف می توان اين گونه استنباط کرد که «معروف، آن است که شرع به وجوب يا استحباب يا اباحه آن، امر می نمايد و منکر آن است که، شرع به صورت تحريمی و يا کراهتی از آن نهی می کند.
جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام
امر به معروف و نهی از منکر در اسلام جايگاهی بسيار عظيم و والا دارد. و اهل علم از زمانی که آن را شناخته و از لابه لای نصوص شرعی بر آن واقف شده اند به آن اشاره کرده اند. از جمله سخن امام غزالی است که، فرموده است: «امر به معروف و نهی از منکر، بزرگ ترين و اساسی ترين محور دين است».امام نووی درباره امر به معروف و نهی از منکر گفته است: «آن، دری عظيم است که استواری و اساس کار دين به آن وابسته است». شيخ الاسلام ابن تيميه گفته است: «از آنجايی که، حاصل دين و همه ولايات، امر و نهی است، امری که خداوند، پيامبرش – صلى الله عليه وسلم – را به آن مبعوث نموده، امر به معروف است و نهی از منکر است».
دلایل أمر بمعروف و نهی از منکر
قرآنکریم
۱ – خداوند می‌فرمايد: (وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ).«آل عمران ۱۰۴»
ترجمه: «گروهى از ميان شما بايد كار امر به معروف و نهى از منكر را بر عهده بگيرد. اينانند راستگاران».
۲-( الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْاْ عَنِ الْمُنكَرِ).«حج۴۱»
ترجمه: «آن مؤمنانى كه خداوند به آنها وعده يارى و پيروزى داده است، كسانى هستند كه هر گاه در زمين ايشان را قدرت بخشيم، نماز را بر پا مى دارند و زكات را مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى نمايند».
۳-( وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ)«توبه ۷۱»
ترجمه: «مردان و زنان مؤمن برخى دوستان و ياوران برخى ديگرند. همديگر را به كار نيك مى خوانند و از كار بد باز مى دارند و نماز را چنانچه بايد مى گذارند و زكات را مى پردازند و از خداوند و پيغمبرش فرمانبردارى مى كنند».
۴- و مى‌فرمايد: (لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِي إِسْرَاءِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ (۷۸) كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ ). « مائده ۷۸-۷۹»
ترجمه: «کافران بنی‌اسرائیل، به زبان داوود و عیسی بن مریم، مورد لعن و نفرین قرار گرفتند. این به سبب آن بود که نافرمانی می‌کردند و از حدود الهی تجاوز می‌نمودند. آنان یکدیگر را از کار زشتی که انجام می‌دادند بازنمی‌داشتند. به‌راستی، چه بد بود آنچه انجام می‌دادند.».
سنت نبوی
۵-رسول اكرم – صلى الله عليه وآله وسلم – در مورد امر به معروف و نهى از منكر امر كرده و فرموده است: (من رأى منكم منكرا فليغيره بيده فان لم يستطع فبلسانه فان لم يستطع فبقلبه وذلك اضعف الايمان).« صحیح مسلم»
ترجمه:«هر كس از شما كار زشتى را در حال انجام گرفتن مشاهده كند، بايد با قدرت دست جلوى آن را بگيرد، اگر نتوانست با دست جلوى آنرا بگيرد، بازبان، يعنى پند و اندرز دادن مانع انجام آن شود، و اگر توانائى اين كار را هم نداشت، حداقل قلبا از انجام آن منكر اظهار ناخشنودى كند، اين احساس ناخشنودى ضعيف ترين درجه ايمان است».
۶-در حديثى ديگر كه امام ترمذى آن را در سنن خود آورده است، می‌فرمايد: (عن حذيفة بن اليمان عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : (والذى نفسي بيده لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكروليوشكن الله أن يبعث عليكم عقابا منه فتد عونه فلا يستجيب لكم).« سنن ترمذی»
ترجمه:«حذیفه بن یمان از رسول خدا صلی الله علیه وسلم روایت میکند، که فرمود: بايد امر به معروف و نهى از منكر كنيد و گرنه اين خطر وجود دارد كه بزودى خداوند از جانب خود عذابى را بر شما مسلط گرداند، آنگاه اگر خدا را بخوانيد، بخواسته شما هيچ توجهى نخواهد كرد».
آداب و روش امر به معروف و نهى از منكر
۱ – كسيكه امر بمعروف مى كند بايد درباره آنچه كه بدان امر مى كند، علم و آگاهى كامل داشته باشد و اذعان كند كه از كارهاى خير و معروف است و عملا ترك شده است، درباره منكرى كه در صدد تغيير آن بر آمده است نيز چنين علم و آگاهى لازم است، يعنى اذعان و يقين داشته باشد كه اين عمل زشت و از آن نهى شده است و از ديدگاه شرع حرام و معصيت است.
۲ – شخص داعى بايد فرد با تقوائى باشد، آنچه را كه منع مى كند، مرتكب نشود و آنچه را كه امر مى كند ترك نكند، خداوند مى‌فرمايد: ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (۲) كَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ).« صف ۲-۳»
ترجمه: «اى مؤمنان آنچه را كه خودتان انجام نمى دهيد چرا به ديگران امر مى كنيد تا انجام دهند، اين عمل از ديدگاه خداوند گناه بس بزرگى است».
در سوره البقره آمده است: (أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ).« بقره ۲۳»
ترجمه:«آيا به مردم امر مى كنيد تا نيكى كنند و خودتان را بدست فراموشى مى سپاريد، حال آنكه شما كتاب خدا را تلاوت مى كنيد، پس چرا اندكى نمانديشيد؟».
۳ – داعى بايد اخلاق نيكو داشته باشد، بردبار باشد، بدور از هرگونه خشونت و تند خوئى امر و نهى كند اگر از كسانى كه آنان را از ارتكاب گناه منع مى كند، بدببيند و ناسزا بشنود، خشم نكند، اگر از ناحيه كسانى كه آنان را امر به معروف مى كند، مورد آزار قرار گيرد، خشونت نشان ندهد بلكه صبر را پيشه كرده عفو و بخشش كند، خداوند مى‌فرمايد: ( وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ). «لقمان ۱۷»
ترجمه: «امر به معروف و نهى از منكر كن، دركار دين اگر با مشكلات مواجه شدى، صبر و شكيبائى را اختيار كن، همانا اين عمل از جمله كارهاى بسيار مهم و ارزنده است».
۴ – بوسيله تجسس در صدد آشنائى و كسب اطلاع از منكر نباشد، زيرا شايسته نيست كه بمنظور آگاهى و كسب اطلاع از منكر، در خانه هاى مردم تجسس شود، يا اينكه لباس و چادر كسى برداشته شود تا معلوم شود كه در زير آن چه نهفته است، يا اينكه پرده را بردارد تابداند كه در كاسه چه هست؟ مى دانيد كه شارع درباره پنهان كردن عيوب مردم تاكيد كرده است و از هرگونه تجسس و مخبرى عليه مردم منع كرده است، خداوند مى‌فرمايد: (وَلَا تَجَسَّسُوا).« حجرات۱۲» ترجمه: «تجسس نكنيد»
رسول اكرم – صلى الله عليه وآله وسلم – مى‌فرمايد: (عن عبدالله بن عمر رصی الله تعال عنهما قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم مَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ). « صحیح بخاری»
ترجمه: «از عبدالله بن عمر رضی الله تعال عنهما روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: کسیکه عیب یک مسلمان را در دنیا بپوشاند، خداوند عیب اورا در اخرت می پوشاند».
۵ – قبل از امر به معروف مخاطب را درباره معروف آشنا كند، زيرا ترك معروف گاه وقتى بخاطر اين صورت مى گيرد كه شخص نمى داند كه اين كار معروف و مأموربه است. همچنين كسانى را كه از منكر منع مى كند، معنى و مفهوم منكر بودن را براى مخاطب توضيح دهد، ممكن است مخاطب بدليل بى اطلاعى از منكر، مرتكب آن شود.
۶ – با شيوه هاى معروف و پسنديده امر و نهى كند، اگر مخاطب حرف او را گوش نكند، او را با مژده و بيان ثواب و عذاب، بگونه اى كه در سنت رسول اللّه – صلى الله عليه وآله وسلم – آمده است، نصيحت كند تا گوش كند، اگر نتيجه اى مرتب نشد آنگاه در سخن اندكى خشونت نشان داده شود، اگر اين روش مفيد واقع نشود، منكر را با قدرت دست تغيير دهد و جلو آن را بگيرد، اگر توان اين را ندارد از دولت مردان و از برادران دينى يارى طلبد.
۷ – اگر تغيير منكر و جلوگيرى از آن بوسيله دست و زبان برايش خطر دارد يا آبرو و مالش را مواجه با خطر مى كند و ايشان توان صبر در برابر خطرها را ندارد، قلبا منكر را بد بداند و از انجام آن احساس ناراحتى كند، رسول اللّه – صلى الله عليه وآله وسلم – مى‌فرمايد: (مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِه). بودند.
حکم أمر بمعروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهي از منکر بر هر زن و مرد مسلمانی که بتواند آن را انجام دهد، واجب کفايی است. بدين گونه که اگر گروهی آن را انجام دهند، از ديگران ساقط می شود و چون همه آن را ترک کنند، همه کسانی که بی سبب از انجام آن خودداری نموده اند، گناهکار خواهند بود، چه اين خودداری عدم انجام واجب و چه عدم دعوت توانمندان برای آن باشد. گاهی نيز اين واجب کفايی به واجب عينی تبديل می گردد و آن وقتی است که شخص ديگری جز او برای انجام اين امر وجود نداشته باشد يا در جايی باشند، که کسی جز او براي انجام اين کار يافت نشود يا کسی جز او به آن آگاهی نداشته باشد يا کسي جز او نتواند، منکری را که پديد آمده، دفع کند. مانند کسی که همسر يا پسر يا دختر يا غلامش را در حال انجام کار منکری می بيند يا در می يابد، آنها در انجام کار معروفی کوتاهی می نمايند در اين حال، مسأله ي امر به معروف و نهی از منکر برای او حالت واجب عينی پيدا مي کند.
همچنان برای حکم آن چند قول دیگر نیز وجود دارد.
- اقامه حجت خداوند متعال برای مخلوقاتش: قسمی که می‌فرمایید: (رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ). « نساء۱۶۵»
ترجمه: « پيامبرانى كه بشارتگر و هشدار دهنده بودند تا براى مردم پس از [فرستادن] پيامبران در مقابل خدا [بهانه و] حجتى نباشد و خدا توانا و حكيم است».
- رفع مسولیت امر بمعروف و نهی ازمنکر از امر بمعروف و نهی منکر، قسمی كه خداوند متعال مي‌فرماييد: (قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ).« أعراف ۱۶۴»
ترجمه: « گفتند تا معذرتى پيش پروردگارتان باشد ».
- امید و انتظار نفع برای مأمور، خداوند متعال می‌فرمایید: (وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ). « الذاریات ۵۵»
ترجمه: « و پند ده كه مؤمنان را پند سود بخشد».
بدانید که بزرگترین و بهترین أمر بمعروف و نهی از منکر در نزدی الله متعال گفتن سخن حق در نزدی سلطان جابر است (عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال : « أفضل الجهاد كلمة عدل عند سلطان جائر) « جامع الاصول»
ترجمه: ابوسعید خدری رضی الله عنه از رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت کرده است که آن حضرت فرمودند: بهترین جهاد گفتن سخن حق در برابر پادشاه ظالم است.
همچنان واجب است برای انسان كه خانواده خود (خانم، اولاد) وغيره را امر به معروف و نهی از منكر نماید. خداوند متعال در این مورد می‌فرمایید: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً).« تحریم۶»
ترجمه: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد خودتان و كسان تان را از آتشى كه سوخت آن مردم و سنگ است حفظ كنيد».
مسئولیت زن مسلمان به انجام اين واجب مأمور است
کار امر به معروف و نهي از منکر بر زن مسلمان مانند مرد مسلمان واجب است و به آن سفارش شده و انجامش از او خواسته شده است، به گونه اي که خداوند فرموده است:
{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} توبه ۷۱
ترجمه: «مردان و زنان مؤمن، اوليا، دوست و ياري دهنده همديگر هستند و قلوبشان در دوستي و عشق، متحد و هماهنگ و از ويژگي هايشان انجام امر به معروف و نهي از منکر است
تأثیر امر به معروف و نهی از منکر بر جامعه
امر به معروف و نهی از منکر» یکی از آموزه‌های مهم اخلاقی و اجتماعی در اسلام است که در قرآن مورد تأکید قرار گرفته است؛ از جمله در آیه ۱۰۴ سوره آل‌عمران که دعوت به نیکی و بازداشتن از بدی را از ویژگی‌های جامعه برتر می‌داند. این اصل، نقش اساسی در رشد فردی و سلامت اجتماعی دارد.
- تقویت حس مسئولیت اجتماعی.
- رشد شجاعت و توانایی اخلاقی.
- تقویت مهارت گفتگو و نصیحت دلسوزانه
- ایجاد کنترول نفس در اشخاص
- پیشگیری از گسترش جنجال ها
نتیجه‌گیری:
اسلام دینی است اجتماعی و با اصلاح فرد، اصلاح اجتماع جزو مهم ترین اهداف نظام اسلامی است، لذا همراه با فریضه یی مهم نماز فریضه یی أمر به معروف و نهی از منکر را ذکر فرمود، که مردم را به کار نیک دعوت کن و از کار بد باز بدار، ( وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ) دو فریضه ی هستند که در پایبندی و انجام آنها زحمت و مشقت خاص را باید تحمل کرد و ثابت قدم ماندن بر آن کار آسان نیست، بالخصوص پاداش خدمت اصلاح خلق بوسیله ای امر به معروف و نهی از منکر در دنیا همیشه به صورت عداوت و مخالفت بدست میاید.
انسان مسلمان بر اين باور است كه امر به معروف و نهی از منكر بر همه انسان های مسلمان مكلف و توانايی كه حق و نيكی را متروك و باطل و بدی را رواج یافته بینند، به شروط آنکه به وسیله بیان یا اقدام عملی توانایی تغیر آن را داشته باشند – واجب میباشد. امر به معروف و نهی از منکر بعد از ایمان به خداوند یکی از بزرگترین و مهمترین مسئولیت های دینی است، زیرا خداوند در قرآن آن را در کنار ایمان قرار داده و می‌فرماید: (كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ ).« آل عمران۱۰»
ترجمه: « شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم پديدار شدهايد به كار پسنديده فرمان مىدهيد و از كار ناپسند بازمىداريد و به خدا ايمان داريد».
امر به معروف و نهی از منکر، اگر با آگاهی، محبت و رعایت شرایط انجام شود، عاملی مؤثر در شخصیت‌سازی افراد و اصلاح جامعه است. این اصل، انسان‌هایی مسئول، شجاع، دلسوز و عدالت‌طلب می‌پرورد و زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای سالم و پویا می‌شود.
منابع مآخذ
- قرآنکریم
- صحیح بخاری
- صحیح مسلم
- سنن ترمذی
- جامع الأصول من احادیث الرسول
- تفسیر معارف القرآن
- تفسیر أضواء البیان
- روش زندگی مولف ابوبکر الجزایری
- حقوق و تکالیف زن ىر اسلام مولف دکتور زیدان