صداقت و توکل به خدا
در داستانهای پیشینیان، چه مؤمن و چه کافر، چه حاکم و چه محکوم، چه ثروتمند و چه فقیر، چه عالم و چه جاهل، درس عبرتی برای خردمندان نهفته است که برای کسانی سودمند است که میکوشند مسیر زندگی خود و نسلهای آینده را بر اساس آن ترسیم کنند.
الله متعال امت ما را گرامی داشته است، امتی که گواه بر مردم و امانتدار آخرین رسالت است، چرا که داستانهای قرآنی فراوانی در آیات کتاب کریم آمده است طوری که سخنان فراوانی در مورد پیشینیان وجود دارد تا این امت در مسیر تاریخ و آنچه که مربوط به کسانی میشود که پیش از آن در طول قرنها گذشتند، پند بگیرند.
نمونههایی همانند این، در میان انبوه داستانهایی که در سنت پاک نبوی نقل شده، چندان اندک نیست؛ همهی آنها برای این است که انسان با آگاهی و درک، آنچه را نیکو بوده بشناسد و با روشی منظم و دیدگاهی روشن به آن عمل کند، به گونهای که جایگاه شایستهاش را در رفتار فرد، جمع و مسیر متعادل جامعه بیابد. و آنچه غیر از این است، باید بر اساس همان سنتها بکوشد تا در آن گرفتار نشود و از هر آنچه به آن مربوط است، بیزاری جوید.
بر علاوهی این، گستردگی آگاهی از تجربههای دیگران و آشنایی با نقاط عبرتآموز، باعث روشنایی ذهن و توانایی درک دستاوردهای تجربهها و پند گرفتن از آنها میشود و این امر به نوبهی خود باعث تکامل فرهنگ و نگرشهای انسان میگردد، به گونهای که اگر این بنیان به درستی استوار شود، خیر و نیکی فراوانی از آن حاصل خواهد شد.
و این را میگویم، در حالی که پیش رویم چیزی است که بر راهنمایی حکیمانهی پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم برای پند گرفتن دلالت میکند و آن عبارت از داستانی است که در میان دو فردی از پیشینیان که یکی فقیر و دیگری ثروتمند بود، اتفاق افتاده، آنجا که ثروتمند به فقیر، با دادن قرض نیکو به او کمک کرد و آن فقیر با امانتداری، قرض خود را در هنگام توانگری پرداخت نمود و الله متعال بنابر صداقت و توکلی که بر او داشتند به آنان کمک کرد، آنگونه که مقدرات او در این ماجرا جاری شد، به شکلی است که بر یقینِ مؤمن، یقین بیشتری میافزاید.
افزون بر این، نقل این داستان از سوی پیامبر صلی الله علیه و سلم دلالت دارد بر این که خداوند متعال او را از امور غیبی، آگاه ساخته است. بنابرين، او بهترین الگویی است که در انصاف و ادا کردن حق هر صاحب حقی میتوان به آن اقتدا کرد؛ به گونهای که انحراف یهودیان، او را باز نداشت از این که در این سطح والا از مکارم اخلاق باقی بماند، هر که صاحب حق باشد. و هنوز ماجرایی که دیدیم نزدیک است؛ آنگاه که یارانش خواستند با کسی که در مطالبهی طلبش با او تندی کرده بود برخورد کنند، فرمود: او را رها کنید، زیرا صاحبِ حق، حقِ سخن گفتن دارد.
در کتاب کفالت از الجامع الصحیح، امام بخاری گفته است: ابو عبدالله گفت: لیث گفت: جعفر بن ربیعه برایم روایت کرد، از عبدالرحمن بن هرمز، از ابوهریره رضی الله عنه، از پیامبر صلی الله علیه و سلم که:
مردی از بنیاسرائیل را یاد کرد که از یکی دیگر از بنیاسرائیل خواست هزار دینار به او قرض بدهد. او گفت: شاهدانی بیاور تا آنان را گواه بگیرم. گفت: خدا به عنوان شاهد کافی است. گفت: پس ضامنی بیاور. گفت: خدا به عنوان ضامن کافی است. گفت: راست گفتی. پس آن مال را تا مدتی معین به او داد.
سپس او به دریا رفت و کار خود را انجام داد، بعد به دنبال وسیلهای گشت تا با آن برگردد و در موعد مقرر بدهیاش را بپردازد، اما وسیلهای نیافت. پس تکه چوبی برداشت و آن را سوراخ کرد و هزار دینار و نامهای از طرف خود برای طلبکار در آن گذاشت، سپس آن را محکم بست و به دریا آورد و گفت: خدایا! تو میدانی که من از فلانی هزار دینار قرض گرفتم. از من ضامن خواست و گفتم: خدا به عنوان ضامن کافی است، و او به تو راضی شد. و از من شاهد خواست و گفتم: خدا به عنوان شاهد کافی است، و او به این نیز راضی شد.
و من تمام تلاشم را کردم تا وسیلهای بیابم و حق او را برایش بفرستم، اما نتوانستم و اکنون آن را به تو میسپارم. پس آن را در دریا انداخت تا در آن فرو رفت، سپس برگشت. در همین حال، او همچنان در پی وسیلهای بود تا به شهرش برگردد. از سوی دیگر، مردی که به او قرض داده بود بیرون آمد تا شاید وسیلهای رسیده باشد که مالش را آورده باشد؛ ناگهان آن چوبی را دید که مال در آن بود. آن را برداشت تا برای خانوادهاش هیزم کند، اما وقتی آن را شکافت، مال و نامه را درونش یافت.
پس از آن، مرد بدهکار آمد و هزار دینار را آورد و گفت: به خدا سوگند، همواره در جستجوی وسیلهای بودم تا مالت را برایت بیاورم، اما پیش از این وسیلهای نیافتم. مرد گفت: آیا چیزی برای من فرستاده بودی؟ گفت: به تو گفتم که پیش از این وسیلهای نیافتم. او گفت: خداوند آنچه را در چوب فرستاده بودی، از جانب تو ادا کرد. پس او با هزار دینار برگشت.
اینگونه پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم، امانتداری و صدقِ توکل را در هر دو طرف قرضدهنده و قرضگیرنده با این شیوهی ساده، جذاب و تأثیرگذار و با بلاغتی بیمانند بیان کرده است؛ بلاغتی که از ویژگیهای بیان روشن اوست و هرگز از سخنانش، چه کوتاه باشد چه بلند، در قالب داستان، خطبه، وصیت، آموزش یا غیر آن جدا نمیشود.
شایسته است در اینجا به روایتی اشاره شود که برخی از علما دربارهی یکی از راویان آن سخن گفتهاند؛ حافظ ابن حجر در کتاب فتح الباری از عبدالله بن عمرو بن عاص نقل میکند، بدون آن که آن را به پیامبر صلی الله علیه و سلم نسبت بدهد که مردی نزد نجاشی آمد و گفت: هزار دینار تا مدتی معین به من قرض بده. او گفت: چه کسی ضامن توست؟ گفت: الله. پس او هزار دینار به او داد.
حافظ ابن حجر میگوید: از این روایت دانسته میشود که قرضدهنده نجاشی بوده است. بنابرین ممکن است نسبت دادن او به بنیاسرائیل از باب پیروی از آنان باشد، نه از نسل آنان.
به هر حال، این داستان را آوردیم در حالی که به جایگاههای پند و عبرت در آن توجه داریم؛ داستانی که محور آن پاسخ مثبت مرد توانگر به درخواست قرض دیگری و گشایش تنگنای اوست. سپس آنچه ما را بیشتر به دقت و تأمل وامیدارد، آزمون ایمان است؛ آنگاه که قرضگیرنده در پاسخ به درخواست شاهد گفت: خدا به عنوان شاهد کافی است و قرضدهنده نیز همین را پذیرفت. همینگونه در مورد ضامن نیز چنین شد؛ وقتی اولی گفت: خدا به عنوان وکیل کافی است و دیگری گفت: راست گفتی.
سپس همراه با داستان، در پرتو هدایت نبوی، به ثمرات صدق با خدا و توکل بر او در عرصهی عمل میرسیم. قرضگیرنده بر وعدهی خود در وفا صادق بود و نشان داد که اسباب را به کار گرفته، اما موفق نشد؛ پس مال را در آن چوب به گونهای امن قرار داد و از خدا خواست آن را حفظ کند و با توکل گفت: آن را به تو میسپارم. و تقدیر الهی آن را در دریا به جایی رساند که طلبکار ایستاده و در انتظار آمدن بدهکار بود. او چوب را به عنوان هیزم به خانه برد و پس از شکافتن آن، مال و نامه را یافت و چه درس بزرگی است برای اهل ایمان!
سپس جلوههای صدق در هر دو مرد آشکار شد و دنیای آنان با نور همکاری بر نیکی و توکل صادقانه بر خدا روشن گشت و برتری یافتن بر متاع ناچیز دنیا در برابر یاری الهی برای کسانی که با او صادقاند و بر او توکل میکنند و در این میدان است که باید رقابت کنندگان رقابت کنند.
مهلب بن احمد، استاد ابن بطّال، در شرح صحیح بخاری گفته است: در این حدیث، این نکته است که هر کس توکلش بر خدا درست باشد، خداوند ضامن یاری و کمک اوست.
خداوند متعال فرموده است: ﴿وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ﴾ (الطلاق: ۳) «و هر کس بر خدا توکل کند، او برایش کافی است.»
پس آن کسی که چوب را سوراخ کرد، بر خدا توکل نمود و به او اعتماد داشت در رساندن و حفظ آن و آن کسی که قرض داد و ضامن خواست نیز توکلش بر خدا درست بود و به خدا به عنوان ضامن قناعت کرد، پس مالش به او رسید.
نویسنده: دکتر محمد ادیب صالح
مترجم: منیره سادات