محبت با خدا
تهیه کننده: زرینه «احمدی»
مقدمه
محبت با خداوند متعال از بزرگ ترین مقامات ایمان و از مهم ترین عوامل اصلاح قلب و زندگی انسان است. ایمان تنها مجموعه ای از اعمال ظاهری نیست؛ بلکه قلب انسان نیز باید با شناخت، محبت، امید و خشیت نسبت به پروردگار همراه باشد. انسان به صورت طبیعی کسی را دوست می دارد که به الله نیکی کرده، نعمت بخشیده و کمال و زیبایی داشته باشد. خداوند متعال سرچشمه همه نعمت‌ها و خالق انسان است؛ بنابراین محبت به خداوند باید جایگاه ویژه‌ای در قلب مؤمن داشته باشد.
الله متعال درقرآن کریم می‌فرمایند: «وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ» ترجمه: «و کسانی که ایمان آورده اند، محبت شان به خدا شدید تر است» (سوره بقره، آیه ۱۶۵)
از این آیه می توان فهمید که محبت به خدا از ویژگی‌های مهم ایمان است؛ محبت مؤمن به الله باید از محبت‌های دنیوی بالاتر و عمیق تر باشد.
۱. حقیقت محبت خداوند
محبت خداوند فقط یک ادعای زبانی نیست. انسان ممکن است بگوید «خدا را دوست دارم»، اما معیار واقعی محبت، آثار آن در زندگی است.
محبت خداوند یعنی:
– الله را بشناسیم و عظمت الله را درک کنیم.
– نعمت‌های الله را بشناسیم و شکرگذاری نمایم.
– فرمان‌های الله را انجام دهیم.
– از گناه و نافرمانی دوری کنیم.
– در مشکلات به الله اعتماد و باور داشته باشیم.
– از پیامبر اکرم ﷺ پیروی کنیم.
– رضایت الله را بر خواسته‌های حرام نفس مقدم کنیم.
قرآن کریم معیار بسیار روشنی برای محبت خدا بیان می کند:
«قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ» ترجمه: «بگو اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید؛ خدا شما را دوست خواهد داشت و گناهانتان را می آمرزد» ( سوره آل‌عمران، آیه ۳۱) بنابراین محبت واقعی باید به اتباع، اطاعت و عمل منجر شود.
۲. محبت خداوند در قرآن کریم
درقرآن کریم محبت را به عنوان یک رابطه دوطرفه میان الله و بندگان شایسته بیان می‌کند:
«يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ» ترجمه: «خداوند آنان را دوست می دارد و آنان نیز الله را دوست می‌دارند» (سوره مائده، آیه ۵۴). در این آیه می بینم که رسیدن به محبت الهی تنها به این معنا نیست که بنده خدا را دوست داشته باشد؛ بلکه یکی از بزرگ ترین نعمت‌ها این است که خداوند نیز بنده را دوست می دارد.
همچنین قرآن می‌فرماید: «وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ» ترجمه: « و برخی از مردم برای خدا همتایانی قرار می دهند و آنان را مانند خدا دوست می‌دارند؛ اما کسانی که ایمان آورده اند، محبت شان به خدا شدید تر است» ( سوره بقره، آیه ۱۶۵). این آیه اهمیت جایگاه محبت خدا را نشان می‌دهد و بیان می کند که محبت مؤمن به خدا باید از محبت‌های رقیب و دلبستگی‌های نادرست بالاتر باشد.
۳. محبت خداوند و نعمت‌های الهی
یکی از راه‌های ایجاد محبت، شناخت نعمت‌های خداوند است. انسان اگر به زندگی خود توجه کند، نعمت‌های فراوانی می بیند: زندگی، عقل، بینایی، شنوایی، سلامتی، خانواده، غذا، آب، امنیت، توانایی یادگیری و فرصت توبه. الله می فرماید: «وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا» ترجمه: «و اگر نعمت خدا را بشمارید، نمی‌توانید آنها را به شمار آورید» ( سوره ابراهیم، آیه ۳۴). پس یکی از راه‌های افزایش محبت این است که انسان هر روز به نعمت‌های خداوند فکر کند و آنها را از جانب الله بداند.
۴. محبت، خوف و رجا
بندگی کامل خداوند بر سه حالت مهم قلبی استوار است:
- محبت: محبت انسان را به سوی خداوند می کشاند و باعث می شود عبادت و اطاعت را با علاقه انجام دهد.
- خوف: خوف از خداوند باعث می‌شود انسان از گناه و نافرمانی بترسد.
- رجا: رجا یعنی امید داشتن به رحمت، مغفرت و فضل خداوند.
این سه حالت باید در قلب مؤمن با یکدیگر همراه باشند. انسان نباید تنها به ترس متکی باشد و ناامید شود؛ همان طور که نباید تنها به امید تکیه کند و در گناه بی پروا گردد.
خداوند می‌فرماید: «نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ» ترجمه:«بندگان مرا آگاه کن که من بسیار آمرزنده و مهربانم و اینکه عذاب من همان عذاب دردناک است»(سوره حجر، آیات ۴۹–۵۰).
۵. محبت خداوند در سنت پیامبر ﷺ
پیامبر اکرم ﷺ محبت خداوند را با شیرینی ایمان پیوند داده‌اند. ایشان فرمودند:«ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاللهةَ الإِيمَانِ»… سه چیز است که هر کس آنها را داشته باشد، شیرینی ایمان را می چشد: اینکه خدا و رسولش نزد الله از هر چیزی محبوب تر باشند؛ اینکه شخصی را فقط برای خدا دوست داشته باشد؛ و اینکه بازگشت به کفر را همان گونه ناپسند بداند که افکنده شدن در آتش را ناپسند می‌داند»( منبع: صحیح البخاری، حدیث ۱۶). این حدیث نشان می‌دهد که محبت خداوند یک موضوع فرعی نیست، بلکه با کیفیت و شیرینی ایمان ارتباط مستقیم دارد.
۶. چگونه به محبت خداوند برسیم؟
یکی از جامع ترین مطالب در این زمینه، ده سبب محبت الهی است که ابن قیم رحمه الله در مدارج السالکین ذکر کرده است.
۱. تلاوت قرآن همراه با تدبر: فقط خواندن قرآن کافی نیست؛ انسان باید در معانی آن نیز فکر کند. مثلاً وقتی آیه ای درباره رحمت خدا می‌خوانیم، به رحمت‌های خدا در زندگی خود فکر کنیم و وقتی آیه ای درباره عذاب می‌خوانیم، از گناه و نافرمانی برحذر باشیم.
۲. انجام فرائض و سپس نوافل: نزدیک شدن به خداوند از واجبات آغاز می‌شود و پس از آن، نوافل و اعمال مستحب به این مسیر کمک می‌کنند. در حدیث قدسی آمده است: «وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ» ترجمه:«بنده من با چیزی محبوب تر از آنچه بر الله فرض کرده‌ام به من نزدیک نمی‌شود؛ و بنده‌ام پیوسته با نوافل به من نزدیک می‌شود تا الله را دوست بدارم» (منبع: صحیح البخاری، حدیث ۶۵۰۲).
۳. زیاد یاد کردن خداوند: ذکر خدا باید تنها با زبان نباشد؛ بلکه قلب و رفتار انسان نیز باید با یاد خدا همراه باشد. خداوند می‌فرماید: «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ترجمه: «آگاه باشید که دل‌ها با یاد خدا آرام می‌گیرد» (سوره الرعد، آیه ۲۸).
۴. مقدم داشتن رضایت خدا بر خواسته نفس: گاهی انسان میان خواسته خودش و رضایت خداوند قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی محبت واقعی اقتضا می‌کند رضایت خدا را مقدم بداند.
۵. شناخت اسماء و صفات خداوند: شناخت رحمت، قدرت، علم، حکمت و بخشندگی خداوند، محبت انسان را بیشتر می‌کند.
۶. توجه به نعمت‌های آشکار و پنهان: هر روز می توان چند نعمت خدا را به یاد آورد و بابت آنها شکر کرد.
۷. فروتنی در برابر خداوند: انسان باید بداند که در برابر خداوند نیازمند و محتاج است. این احساس فقر و نیاز، قلب را به پروردگار نزدیک می‌کند.
۸. مناجات در شب: اختصاص دادن زمانی در شب برای نماز، قرآن، دعا و استغفار از اعمالی است که می تواند رابطه انسان با خدا را عمیق تر کند.
۹. همراهی با افراد صالح: هم نشینی با انسان‌های نیک و صالح می تواند انسان را به یاد خدا بیندازد و در مسیر عبادت و اخلاق نیک کمک کند.
۱۰. دور کردن موانع محبت خدا: انسان باید تلاش کند دلبستگی‌های نادرست، گناه، غفلت و سرگرمی‌های بیهوده را از قلب خود دور کند؛ زیرا هر چیزی که انسان را از یاد خدا دور کند، می تواند مانعی در مسیر تقویت محبت الهی باشد.
۷. نشانه‌های محبت واقعی خداوند
محبت واقعی دارای نشانه‌هایی ذیل است:
۱. اطاعت: اگر انسان خداوند را دوست دارد، باید در حد توان خود فرمان‌های الله را انجام دهد.
۲. محبت به پیامبر ﷺ : محبت خداوند با پیروی از پیامبر ﷺ همراه است؛ قرآن این رابطه را صریحاً بیان کرده است. (آل‌عمران، ۳۱)
۳. علاقه به قرآن: کسی که می‌خواهد خدا را بیشتر بشناسد، باید با کلام الله ارتباط داشته باشد.
۴.دوری از گناه: محبت خداوند باید انسان را نسبت به گناه حساس کند.
۵. توبه پس از خطا: محبت خدا به این معنا نیست که انسان هرگز اشتباه نمی‌کند؛ بلکه وقتی خطا کرد، باید به سوی خداوند بازگردد.
خداوند می‌فرماید: « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ » ترجمه: «همانا خداوند توبه کنندگان را دوست دارد» (سوره بقره، آیه ۲۲۲).
۸. آثار محبت خداوند در زندگی انسان
محبت خداوند آثار مهمی در زندگی دارد:
۱. آرامش قلب: یاد خداوند به انسان آرامش می‌دهد. (رعد، ۲۸)
۲. شیرینی ایمان: طبق حدیث پیامبر ﷺ، محبت خدا و رسول الله یکی از عوامل چشیدن شیرینی ایمان است. (صحیح البخاری، ۱۶)
۳. صبر در مشکلات: انسانی که به خداوند اعتماد دارد، در مشکلات امید خود را از دست نمی‌دهد.
۴. دوری از گناه: محبت خداوند انسان را تشویق می‌کند که رضایت خدا را بر لذت کوتاه مدت گناه ترجیح دهد.
۵. اخلاق نیک: محبت واقعی باید در رفتار انسان با خانواده، دوستان، همسایگان و سایر مردم نیز دیده شود.
۶. امید به رحمت خدا: انسان مؤمن پس از خطا نا امید نمی‌شود، بلکه توبه می کند و مسیر اصلاح را ادامه می‌دهد.
۹. برنامه عملی برای افزایش محبت خداوند
برای اینکه این بحث فقط نظری نباشد، می توان یک برنامه ساده روزانه برای خود ایجاد نمایم:
برنامه صبح: پس از بیدار شدن، خداوند را برای نعمت زندگی شکر کنیم و نیت کنیم که امروز از گناه دوری کنیم.
برنامه نماز: نمازهای فرض را در اولویت قرار دهیم و تلاش کنیم آنها را با حضور قلب بیشتری انجام دهیم.
برنامه قرآن: هر روز قرآن بخوانیم و حداقل یک آیه را با ترجمه و مفهوم آن بررسی کنیم.
برنامه ذکر: در طول روز به اندازه توان خود ذکر و استغفار داشته باشیم.
برنامه اخلاق: هر روز حداقل یک کار نیک انجام دهیم؛ مانند کمک به یک نفر، احترام به والدین، بخشیدن کسی یا سخن نیک گفتن.
برنامه شب: پیش از خواب چند دقیقه خود را محاسبه کنیم:
– امروز چه کار خوبی انجام دادم؟
– کجا مرتکب اشتباه شدم؟
– آیا نمازهایم را درست انجام دادم؟
– آیا کسی را ناراحت کردم؟
– فردا چه چیزی را باید اصلاح کنم؟
در نتیجه: محبت با خداوند از مهم ترین پایه‌های زندگی ایمانی است. این محبت با شناخت خداوند، توجه به نعمت‌های الله، تلاوت و تدبر قرآن، انجام فرائض، ذکر، دعا، نوافل، دوری از گناه و پیروی از پیامبر اکرم ﷺ تقویت می‌شود. قرآن کریم محبت مؤمنان به خدا را ستوده و پیروی از پیامبر ﷺ را معیار ادعای محبت معرفی کرده است. همچنین سنت پیامبر ﷺ نشان می‌دهد که محبت خداوند با شیرینی ایمان و نزدیک شدن بنده به پروردگار ارتباط دارد. بنابراین محبت خداوند فقط یک احساس قلبی نیست؛ بلکه شناخت، اطاعت، شکر، ذکر، صبر، توبه و عمل صالح را نیز در بر می‌گیرد.
انسانی که محبت خداوند را در قلب خود تقویت می‌کند، تلاش می کند در خوشی شکرگزار، در سختی صبور، پس از خطا توبه‌کننده و در تمام زندگی طالب رضایت پروردگار باشد.
منابع
۱. قرآن کریم: سوره بقره، آیه ۱۶۵.
۲. قرآن کریم: سوره آل‌عمران، آیه ۳۱.
۳. قرآن کریم: سوره مائده، آیه ۵۴.
۴. قرآن کریم: سوره ابراهیم، آیه ۳۴.
۵. قرآن کریم: سوره رعد، آیه ۲۸.
۶. قرآن کریم: سوره بقره، آیه ۲۲۲.
۷. قرآن کریم: سوره حجر، آیات ۴۹–۵۰.
۸. صحیح البخاری، کتاب الإیمان، حدیث ۱۶: حدیث «ثلاث من كن فيه وجد حلاللهة الإيمان»
۹. صحیح البخاری، کتاب الرقاق، حدیث ۶۵۰۲: حدیث قدسی «وما تقرب إلي عبدي بشيء أحب إلي مما افترضت عليه».
۱۰. ابن قیم الجوزیه، مدارج السالکین، جلد ۳، صفحات ۱۷–۱۸: اسباب ده گانه محبت خداوند.
۱۱. تفسیر طبری، تفسیر سوره بقره، آیه ۱۶۵. تفسیرقرطبی، الجامع لأحکام القرآن، تفسیر سوره بقره، آیه ۱۶۵.