فهم مقاصدی از اسلام
علم و حکمت از جمله صفات الله متعال است، و بر همین اساس آفرینش با نظم و هدفی معین و والا صورت گرفته است؛ یکی از نشانههای کونی وجود الله قادر ارتباط بسیار دقیق بین موجودات میباشد بگونهای که هیچ موجودی خلق نشده مگر بنا به حکمت و هدفی مشخص که همه و همه در کنار هم مجموعة به همبافتة نظام هستی را شکل میدهند.
در میان الطاف بیشماری که پروردگار جهانیان بر بشر ارزانی داشته والاترینشان دین اسلام و احکام شریعت بیمثال محمدی است. که نمایش واضحی از علم و حکمت الله به شمار میرود. بدون شک زمانی که پروردگار از آفرینش قطرهای آب و یا ذرهای خاک حکمتی را در نظر دارد و مقصدی را تعیین نموده است نمیتوان احکام شریعت اسلامی را فرمان محض تصور نمود و گمان کرد که هدف تنها و تنها اجرای فرامین الله متعال است و بس، بلکه مبرهن است که هر فرمان چه امر و چه نهی، با خود مقصدی در پی دارد و حکمتی را جستجو میکند، که این مقاصد در برخی مواضع به صراحت از طرف الله تعیین شده و معرفی گشته است مثلاً در مورد نماز میفرماید:
{وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} [العنكبوت: ۴۵]
{و نماز را چنان كه بايد برپاي دار. مسلّماً نماز از گناهان بزرگ و از كارهاي ناپسند بازميدارد، و قطعاً ذكر خدا و ياد الله والاتر و بزرگتر است}.
و بعد از تحریم شراب و قمار میفرماید:
{إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} [المائدة: ۹۱]
{شیطان ميخواهد از طريق ميخوارگي و قماربازي در ميان شما دشمنانگي و كينه توزي ايجاد كند و شما را از ياد خدا و خواندن نماز باز دارد. پس آيا دست ميكشيد و بس ميكنيد؟!}.
و نمونههای بسیار دیگری. اما چرا یک مسلمان باید در کنار اجرای اوامر و یا دوری از نواهی الله به مقاصد شریعت نیز واقف باشد؟ علمای اسلامی دلایل زیادی را در این راستا بیان نمودهاند از جمله:
- وجود مقاصد شریعت دلیل بر کمال در قانون گذاری و حاکمیت الله است، زیرا شریعت در کلیات و جزئیات خود بر مبنای مقاصدی متعالی بنا گشته است، بدون شک زمانی که یک حکم به خاطر مقصد، علت و فایدة مشخصی مطرح شود، این امر نشانة کمال میباشد همانگونه که نبودن این ویژگی در قانون گذاری، نشان از عدم کمال آن است.
- شناخت مقاصد شریعت و دقت در آن ما را در یافتن احکام شرعی کمک میکند، به عنوان مثال: دین و شریعت براساس جلب مصالح و تکمیل آن، و دفع مفاسد و تقلیل آن بنا شده است، و در صورت مقابله احکام و مصالحه مرسله و امثال آن میتوانیم مورد راجح را تشخیص دهیم[۱].
- هنگامی که انسان مسلمان از مقاصد شرعی و علتهای احکام آگاه میشود برای وی یک آرامش روحی ایجاد میگردد، زیرا از ویژگیهای نفس انسانی این است که با شناخت علت حکم و دریافت حکمت آن آرامش مییابد و بهتر به انجام آن اقدام مینماید.
به دلیل اهمیت درک این مفاهیم و مقاصد از دیر زمان دانشمندان مسلمان کتابهای زیادی را تحت همین عنوان نوشتهاند تا باشد که مسلمانان در روشنی فهم صحیح از اهداف اسلامی وسیله را هدف قرار نداده و در بهبود کیفیت اعمال خویش تلاش نمایند، و این را بداند که اوامر شریعت اسلامی فرمانهای پراکندهای نیست بلکه مجموعهای متکامل است که در کنار هم میتواند فرد و سپس جامعه را به سوی نیک بختی و سعادت رهنمود شود.
[۱] – علم مقاصد الشريعة (ص: ۴)