چگونه کودکمان را با شخصيت بار آوريم؟
داشتن کودک یعنیداشتن یک دُرّ گران بها و آغاز یک مسئولیت سنگین، یعنیشروع یک امانتداریبزرگ بنام تربیت؛ پدر و مادر شدن یعنیامین شناخته شدن، امین پروردگاریکه چنین امانت گران بهایی را در اختیار ما نهاده است و باید کمال دقت را در این امانتداریپر ارج و پر اجر به خرج داد.
فکرت کریمی
شخصيت از ابتداي تولد تا خاتمهیعمر در حال شکل گیری و تکامل است و به همين دليل، هيچ گاه نمي توان از آن بعنوان حالتي ثابت و غيرقابل تغيير سخن گفت.انسان در هر سنی، به خود و شخصيت خويش علاقهمند است ومي خواهد همواره مورد احترام ديگران قرارگيرد. شخصيت طلبي جزو ذات هر انساني است هرگز نبايد گمان کنيم کودکان کم سن وسال اين گونه چيزها را نمي فهمند و به آن توجهي ندارند؛ بنابراين بايد بپذيريم کودکان هم به نوبه خود مقام و شخصيتي دارند و بزرگترها بخصوص والدين بايد اين شخصيت را محترم بشمارند.پيامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم)ميفرمايند : اکرموا اولادکم و احسنوا آدابهم : فرزندان خود رابزرگ بشماريد و آنها را خوب تربيت نماييد. برای شخصیتسازی در اطفال راههای زیادی وجود دارد، ازآنجمله میتوان به بارزترین شان اشاره کرد.
سلام کردن
یکیاز راههایشخصیت دادن به فرزند، سلام کردن به او است. پيشواي گرامي اسلام در راه تكريم اطفال از حد جواب دادن سلامِ كودك قدم را فراتر گذارده با مقام شامخي كه در جامعه داشتند همیشه به كودكان سلام ميكردند و بدين وسيله به شخصيت آنها احترام مينمودند. تا جاییکه فرمودند:«پنج چيز است كه تا لحظه مرگ آنها را ترك نميكنم …[يكي از آنها] سلام گفتن به كودكان است تا بعد از من به عنوان سنت بماند.»کودکیکه به او سلام کنند و بدین وسیله از ویاحترام نمایند، لیاقت و شایستگیخود را باور میکند و از کودکیاحساس میکند که دیگران برایاو اهمیت و ارزش قائلند. خوب است درین عرصه نیز رسول خدا(صلیاللهعلیهوسلم) را الگوی خود قرار دهیم به نحویکه با سلام کردن به اطفال، تواضع و فروتنی را در خود تقویت کرده و هم این آداب نیکوی اسلامی را به کودکان بیاموزانیم.
این در حالیست که اگر كودك به بزرگترها سلام كرد لازم است به گرمي جواب او را بگويند و با اين عمل شخصيت او را مورد اعتنا و احترام قرار دهند. اگر به كودك اعتنا نكنند و جواب سلام او را ندهند، عملاً طفل را تحقير كرده اند.
احترام گذاري
اساسي ترين و ثمربخش ترين راه براي رشد شخصيت کودک و برخورداري از استقلال فکري و اعتماد به نفس در زندگي، احترام نمودن به اوست. اگر کودک از ابتدا احساس کند که در محيط خانواده احترام افراد محفوظ است و توهين و تحقير و جسارتی در کارنيست، بزرگ تر به کوچکتر و کوچکتر به بزرگتر احترام مي گذارد، علاوه بر اين که اهميت احترام گذاري را درک مي کند، خود به خود انساني محترم و با شخصيت نيز بار خواهد آمد. حقیقت این است که اگر ميخواهيد فرزندانتان به شما توهين نکنند بايد شما نيز به آنها توهين نکنيد. متأسفانه بسياري از پدران و مادران از اين نکته غافلند و توقع دارند فرزندشان کاملاً احترام آنان را نگه دارد، در حالي که خود هرگز به فکر احترام به شخصيت او نيستند، بخصوص در مقابل دیگران او را تذکر داده و یا تنبیه ميکنند، که این کار به مثابه سمّیکشنده وارد روان کودک میگردد.
بايد بدانيم آنچه به کودک مي دهيم همان را پس مي گيريم. پيريزي شخصيت كودك خيلي زود شروع ميشود. از همان هفتههاي اول ولادت، اوقات شيرخوارگي، ايامي كه طفل در گهواره زندگي ميكند، احساسات روانياش آغاز ميگردد. موقعي كه كودك حرفي نميزند، قدرت راه رفتن ندارد، نميتواند با انگشتهاي ناتوان خود چيزي را بگيرد، تندي و خشونت، مهر و نوازش، در روح او اثر ميگذارد و نتايج مطبوع يا نامطبوع اعمال ديگران در وي منعكس ميشود.
پدر و مادر بايد از همان زمان متوجه كودك باشند و در راه پرورش روان و احياي شخصيت وي به وظايف تربيتي خويش عمل كنند.لطف و عنايت به كودكان از عادات پيغمبر اسلام بود. امفضل دايه حضرت حسين (رض) ميگويد: روزي رسول گرامی(صلیاللهعلیهوسلم)، حسين را كه در آن موقع شيرخوار بود از من گرفت و در آغوش كشيد. كودك لباس پيغمبر(صلیاللهعلیهوسلم) را تر كرد. من طفل را چنان به شدت از پيغمبر جدا كردم كه گريان شد. حضرت به من فرمود: ام الفضل! آرام، تري [لباس مرا] آب تطهير ميكند، ولي چه چيز ميتواند غبار [كدورت و رنجش] را از قلب حسين برطرف نمايد. باری رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) بخاطریکه حسن رضی الله عنه بر دوش ایشان بلند شده بود سجده خویش را طولانیکردند، تا خودش پایین بیاید و به این گونه احترام و استقلال دادن به شخصیت کودکان را آموختاندند.
روزی رسول الله (صلیاللهعلیهوسلم) نشسته بودند. حسن و حسين (رضی الله عنهما) وارد شدند. رسول الله به احترام آنها از جاي برخاست و به انتظار ايستاد. كودكان در راه رفتن ضعيف بودند. لحظاتي چند طول كشيد، نرسيدند. رسول اكرم به طرف كودكان پيش رفته و از آنان استقبال نمودند. بغل باز كردند، هر دو را پشت خود بلند نموده و به راه افتاده و ميفرمودند: مركب شما چه خوب مركبي است و شماها چه سواران خوبي هستيد».
از موارد دیگر احترامگذاریبه کودکان گوش سپردن به حرفهایآنان است، حتیاگر این سخنان اشتباه یا خواستهاینامربوط باشد، آنگاه باید با کمال حوصلهمندیبه توضیح و پاسخ به آنها پرداخت. برعلاوه با احترام صدا کردن نام کودک و به کارگیریبهترین القاب میتواند بسیار سودمند باشد.
واگذاري امور کوچک(مسؤولیتهای کوچک)
کودک نيز مانند ديگران دوست دارد در خانه و محيطهاي ديگر، خود را عضوي فعال و موثر احساس کند. از اين رو بايد بخصوص در محيط خانه به او نقشي داده و مسؤوليتي به عهده اش واگذار گردد تا از اين طريق احساس شخصيت کند و خود را بيفایده فکر نکند. لذا لازم است پدران و مادران محترم، در محيط خانه بعضي کارهاي ساده و جزيي را به اطفال خود واگذار کنند و از آنان مسؤوليت بخواهند. فرقینمیکند کودک در چه سن و سالیقرار دارد باید به تناسب تواناییاش، اموری را به او واگذار کرده و بعداً از او پرسش به عمل آورد. نظارت و توجه از برخی کارها و اتفاقات، حفاظت از اشیاء و… کودکان را زیرک و هوشیار میسازد. در ضمن برای دختران کارهایی چون همکاری همراه مادر، و برای پسران خرید برخی ضروریات خانه میتواند نقش موثري در احساس شخصيت کودکان داشته باشد، چرا که آنها را متعهد و مسؤول بار خواهد آورد و در امور زندگي ورزيده خواهد ساخت و به اين ترتيب فرزندان در مسؤوليتهاي بالاترهم نقش بهتري ايفا کرده و تجربيات خود را به کار مي اندازند.
مشورت و نظر خواهي
کودکان نيز همانند بزرگترها دوست دارند با آنان مشورت شود. اين کار موجب ميشود احساس شخصيت بيشتري نمایند و براي نظر و راي خود ارزش و ارجي قائل باشند. والدين محترم ، خوب است از اين نکته غافل نباشید ! و حتي بدون درخواست کودک، خود به اين کار اقدام کنید. پس از مشورت و نظرخواهي نيز _حداقل در امور مربوط به خودشان_تلاش کنید نظر کودک را عملي کنید.
برایفرزندتان حق انتخاب قایل شوید و به نظریاتش ارج بگذارید، اگر هم نظر ناصحيحي داشت با ملاطفت و مهرباني او را متقاعد سازید يا اين که وي را کاملاًمتوجه اشتباه و خطا در فکرش نمایید که هم او تجربه کافي را به دست آورد و هم اين که در گفتارهاي آينده خود تامل بيشتري نمايد؛ اما اگر بدون دليل و منطق نظر او را ردکنيد آثار مختلفي از جمله حقارت در او تجلي خواهد کرد .با طرح سوالات مناسب و بحثهایگوناگون کودکان را به تفکر و تعقل و اظهار نظر وادار سازید. سعیکنید به طور طبیعیدر معرض اندیشیدن و تصمیم گرفتن قرار گیرند. کودک مان در عین حالیکه طفل است اما انسانی است با فکری شدیداً مبتکر و خلاق و ایده پرداز، اما متأسفانه به مرور زمان خلاقیت و ابتکارش ضعیف شده و جای آن را، تقلید و همانندی با دیگران میگیرد. این وظیفه شماست که داشتههای فرزندتان را رشد داده و تقویت کنید. در وقت مشورهگیری از او متوجه خواهید شد که چه فکر بکر و تازه ای دارد، تجربه کنید!
آشنا کردن کودک با سختيها
یکیاز شیوههایشخصیت پروریکودکان، آشنا ساختن آنها با سختیهاست تا بتوانند در آینده با مشکلات مبارزه کنند؛ زیرا کودکان باید عملاً درک کنند که به دست آوردن هرچیزی، نیاز به کوشش و زحمت دارد و اگر کودکیبا مشکلات و سختیها آشنا نباشد، در آینده در برابر ناملایمات گوناگون زندگی، ناراحت و در نهایت مأیوس خواهند شد. البته باید توجه داشت که این آشنا کردن، باید متناسب با تواناییکودک باشد، شما مسؤولیت دارید نیازهای فرزندتان را برآورده سازید اما نباید مدام تمام خواهشاتاش را هم پوره کنید، بهتر است طفل در کودکي با سختي و مشکلات اجتناب ناپذير حيات که غرامت زندگي هستند، روبه رو شود تا بردبار و صبور بار آيد و در جواني و بزرگسالي اهل استقامت باشد. وضعیت جامعه، اطفال فقیر و بی سرپناه و … را به او نشان دهید و از او بخواهید برایشان کمک کند. دانشمند بزرگ اسلامي خواجه نصيرالدين طوسي ميگويد: گاهیبايد کودک را با سختيها آشنا کرد، از جامه نرم و اسباب راحتي باز داشت وخواب بسيار را اجازه نداد چون مشکلات زندگي فکرشان را قوي مي سازد بهعلاوه لذتي که از حل مشکل عايد ايشان مي شود، بالاترين لذتهاست.
وفای به عهد
ازآنجاکه کودک تمام خواستههاي خود را از طريق والدين قابل تحقق مي داند و اتکاي شديد به آنان دارد والدین باید در عهد و پيمان خود با کودکان وفادار باشند و هيچگاه با فرزند خلف وعده نکنند و رفتارشان، خلاف گفتارشان نباشد. وقتی والدین یا دیگران جهت تشویق، به فرزند وعده ایمیدهند، فرزند از آنان توقع دارد که به وعده یخود عمل کنند در غیر این صورت، اعتماد فرزند نسبت به آنها سلب میگردد و دیگر توجهیبه آنان نمیکند. تاجاییکه رسول الله(صلیاللهعلیهوسلم)میفرمایند: «کودکان را دوست بدارید و به آنها محبت کنید و هرگاه به آنها وعده دادید، به وعده خود وفا کنید؛ زیرا آنها شما را روزیرسان خود میدانند».
همبازیشدن با کودک
اصولاً بازیبرایکودک وسیلهایاست جهت شناساییجهانیکه در آن زندگیمیکند و نیز شناخت امکاناتیاست که در اطراف خود دارد و ازین طریق است که رشد شخصیت و سلامت و نشاط کودک تحقق مییابد. کودک از بازیو ورزش لذت برده و رشد مییابد و در عین حال فرصتهایخوبیبرایبیان احساسات و عواطف خود پیدا میکند. از طریق بازیها و ورزشها، بسیاریاز هدفهایاساسیتربیتیو حتیآموزشیرا همانند قابلیت کنترل هیجانات از جمله خشم و برقراریارتباط با سایر افراد، اعتماد به نفس، میزان تغییر و تحول و تجزیه و تحلیل از محیط رامیتوان به طور غیر مستقیم در شخصیت کودک القاء کرد و به هدفهایمزبور دست یافت.در این راستا بازیهایگروهیبرایشکل گیریبهتر شخصیت کودکان مؤثرتر است.بازیهایگروهیقابلیت سازگاریفرد را با محیط اجتماعیمشخص میسازد و آنرا پرورش میدهد.
از دیدگاه تربیتیاسلام، بازیبرایکودک، بخصوص در هفت سال اول نقش بسیار حیاتیو اساسیدارد. یکیاز طرق پرورش شخصیت در کودکان، شرکت بزرگسالان در بازیهایآنان است؛ وقتیبزرگسالان خود را تنزل میدهند و در بازیکودکان شرکت میکنند و یا آنان را در کارهایکودکانه مساعدت مینمایند، روح طفل از شادیلبریز میشود. کودک احساس میکند که کارهایاو آنقدر ارزنده است که والدینش با او همکاریمیکنند، چنين احساسي شخصيت را در طفل زنده ميكند و حس استقلال و اعتماد در باطن او شكوفا ميشود.نفوذ در کودک برایایجاد عادات و روشهاینیکو به این طریق میسر میشود. . رسول خدا (صلیاللهعلیهوسلم)فرمودند: «هرکس که کودکیدارد، باید با او رفتار کودکانه داشته باشد».روان شناسان بر اهمیت بازیتأکید دارند و میگویند: «با فرزندان خود رفیق باشید و با آنان بازیکنید، برایشان داستان بگویید و با آنها گفت وگوهایصمیمیو دوستانه داشته باشید
حلم و بردباری
تربیت و آموزش فرزندان باید توام با مهر و محبت و گذشت باشد، با عیب پوشیو نرمیبا آنها برخورد شود و به آنان کمک و یاریگردد. در برخورد با کودک، باید به ویژگیهایش توجه داشت و در مقابل جنب و جوش و جست و خیز او – اگر چه موجب مشکلاتیشود – صبر و حوصله به خرج داد .
رسول الله(صلیاللهعلیهوسلم)فرمودند: چه خوب است فرزند در خردسالی، پر تحرک باشد تا در برزگسالیدارایشخصیتیآرام و خویشتندار گردد. و سپس فرمودند: جنب و جوش کودک در خردسالینشانگر فزونیعقل او در بزرگسالیاست. بیاد داشته باشید کنترل کودک به معنایمحدود کردن عرصهیفعالیت و جنب وجوش او نیست.
در حضور دیگران نکات مثبت او را بیان کردن
همانطوریکه قبلاً گفتیم باید از هرگونه تنبیه کودک در مقابل دیگران پرهیز کرد؛ به راستیاگر کمیانصاف داشته باشید فرزندتان در هر سن و هر شرایط جسمیو فکریکه باشد، در خود لیاقتها و تواناییهاییدارد که در خور ستایش و بازگوییاست. وقتیاز شایستگیهایاو یادآورینمیکنید در حقیقت اهمیتیبه آنها قایل نیستید و خودتان شخصیت کودک را عاریاز آن ویژگیها میسازید. پس در حضور دیگران از خوبیهایفرزندتان در حالیکه خودش هم میشنود تعریف و تمجید کنید، یادتان باشدکه این کار در هر سن و سالیاز دوران کودکی، مفید واقع میشود.
الگو دادن
الگودهی،ازبهترینوسائلمؤثّردررشدشخصیتاخلاقیوروانیواجتماعیکودکاست. بایدبرایکودکدرهرموردیالگوهاییرامعرفیکردهواوراانگیزهدهیمتاخودرابهالگویموردنظربرساند،درینراستاشناساندنشخصیتهایاسلامیوتعریفکردنسرگذشتهایایشانمیتواندبسیارمؤثر باشد. البته باید توجه نمود که الگو دادن باعث مقایسه و تحقیر کودک نگردد.
اجراي عدالت و توازن بين فرزندان
يكي از راههاي پرورش صحيح شخصيت كودكان، حفظ عدل و توازن بين آنهاست. پدران و مادراني كه چند فرزند دارند لازم است در طرز رفتار و كيفيت احترام نسبت به هر كودكي، شخصيت ساير كودكان خود را مدنظر داشته باشند ، تمام آنها را عملاً فرزند خود به حساب آورند و با همه عادلانه رفتار نمايند.روایت است که پیامبر(صلیاللهعلیهوسلم)فرمودند: بين فرزندان خود به عدالت رفتار نماييد، همانطور كه مايليد بين شما به عدل و داد رفتار شود.
تنها نقطه اميد و مايه شادي و نشاط كودك، مهر پدر و مادر است. هيچ نيرويي به اندازه محبت والدين خاطر طفل را مطمئن و آرام نميكند وهيچ مصيبتي مانند از دست دادن تمام يا قسمتي از مهر پدر و مادر روان او را مضطرب و آزرده نمينمايد.
پدران و مادراني كه در اعمال علاقه و محبت نسبت به فرزندان، مراعات عدل و تساوي را نمينمايند،در حقیقت آنان را تحقير كرده و به شخصيت آنها اهانت نموده اند. اين قبيل پدران و مادران با رفتار نادرست خود غير مستقيم به كودكان ميفهمانند كه تنها برادر يا خواهر شماها شايسته اين همه احترام و محبت است و در شما آن لياقت و شايستگي نيست. بدون ترديد اين رفتار غير عادلانه نتايج نامطلوبي در بر دارد.
در پایان به امید روزیکه درآن پدران، مادران و همه بزرگسالان فرصت یابند تا درباره کودک و دنیایزیبایآن بیندیشند و افقهایزیباتریبرایآینده کودکان ترسیم کنند. در این راستا، فرزندان مسلمان ما در پرتو استعدادهایی سرشار و با تکیه بر افتخارات دینیخویش، امیدهایآینده طلاییجهان اند تا با استفاده از تجربه گذشته و استفاده از شرایط کنونی، ارمغان آور فرداییبهتر باشند.
منابع:
تربیت و اصلاح فرزندان……….محمد قاسم قاسمی
اولیاء و مربیان بدانند………رضا فرهادیان
تربیت سالم فرزندان……….حمیدالله حمیدی