تواصی به حق و صبر در سورهی عصر
نویسنده: سوما نظری
سورهی «عصر» با سوگند به زمان آغاز میشود و انسان را از خسران مطلق (زیان بزرگ) هشدار میدهد، مگر گروهی که ایمان آورده، عمل صالح کردند و یکدیگر را به حق و صبر سفارش کردند. این آیهی کوتاه، اهمیت مسوولیت جمعی در ایمان و عمل را یادآور میشود. همانگونه که سید قطب مینویسد، واژگان «تواصی به حق و صبر»تصویر یک امت مسلمهی متحد و فعال را نشان میدهد که مأموریتش حراست از حق و عدالت است و اعضایش با یاری متقابل به پیشبرد این امانت بزرگ کمک میکنند. در این نوشتهی کوتاه مفهوم این تواصیها و نقش آنها در تربیت ایمانی، پایداری در مسیر حق و احساس مسوولیت اجتماعی مؤمنان مورد بررسی قرار میگیرد.
معنای «تواصی به حق» و «تواصی به صبر»
مفسران بر این نکته اتفاق دارند که «تواصی» یعنی سفارش و توصیهی متقابل. طبری میگوید: «تواصی بالحق یعنی یکدیگر را به تمسک به قرآن و اجتناب از آنچه خدا نهی کرده توصیه کردند» و «تواصی بالصبر» یعنی صبر بر طاعت و تحمل مصائب در راه خدا. ابنکثیر نیز این دو را چنین معنا میکند: سفارش به انجام واجبات و ترک محرمات، و صبر بر اذیت مخالفان در مسیر حق. فخر رازی تواصی به حق را شامل تمام دین میداند و صبر را شرط پایبندی به آن. سید قطب در «فی ظلال» تاکید میکند که این دو اصل، یک امت مؤمن و پویا را شکل میدهند که اعضایش در حراست از حق و ایستادگی بر آن، همدیگر را یاری میرسانند.
تواصی به مثابهی یک نظام تربیتی
اگر از سطح تفسیر به لایههای تربیتی نگاه کنیم، تواصی نوعی شبکهی حمایتی ایمانی است. درست مانند آنچه در روانشناسی تربیتی امروز به «گروه همیار» یا peer support معروف است. یعنی فرد در جمع، احساس میکند دیگران همراه اویند، و در نتیجه انگیزه و توان بیشتری برای مقاومت در برابر لغزشها و ادامهی راه پیدا میکند.
غزالی در إحیاء علوم الدین بر ضرورت «النصیحة» در میان مؤمنان تاکید میکند و آن را نشانهای از محبت ایمانی میداند. ابنقیم نیز در مدارج السالکین مینویسد که راه سلوک جز با همراهی و توصیهی متقابل رهروان ممکن نیست، چرا که نفس انسان به تنهایی زود خسته و ناامید میشود. بنابراین «تواصی» تنها توصیهی لفظی نیست، بلکه بخشی از فرآیند تربیت جمعی است که هم اصلاحگر است و هم تقویتکنندهی اراده.
نقش تربیتی تواصی به حق و صبر
«حق» در قرآن مفهومی جامع است: ایمان، توحید، شریعت و عدالت. وقتی مؤمنان یکدیگر را به حق سفارش میکنند، در حقیقت یکدیگر را به ایمانداری پایدار، عمل صالح و دفاع از حقیقت دعوت میکنند. این سفارش جنبهی آموزشی دارد: مربی در فرآیند تعلیم میتواند فضای گفتوگویی ایجاد کند که متربیان نیز به نوبهی خود مربی یکدیگر شوند؛ یعنی یادگیری متقابل. این رویکرد علاوه بر تثبیت دانستهها، روحیهی مسئولیتپذیری اجتماعی را در متربیان زنده میکند.
«صبر» در منابع اسلامی سه بُعد دارد: صبر بر طاعت، صبر از معصیت و صبر بر مصیبت. سفارش متقابل به صبر یعنی یکدیگر را در همهی این عرصهها پشتیبانی کردن. سید قطب مینویسد: عمل به ایمان و حق، دشواریهای بسیاری دارد و تنها با صبر جمعی و یاری متقابل میتوان بر آن فائق آمد. در روانشناسی تربیتی امروز نیز تأکید میشود که حمایت اجتماعی مهمترین عامل پایداری در برابر استرس و مشکلات است. این دقیقاً همان کارکردی است که «تواصی به صبر» در جامعهی ایمانی ایفا میکند.
ابعاد دعوتی و اجتماعی تواصی
تواصی به حق و صبر نه فقط فرآیندی درونگروهی، بلکه یک راهبرد دعوتی است. مربیان و داعیان باید فرهنگ سفارش متقابل را در میان متربیان زنده کنند تا هر فرد، علاوه بر خودسازی، به خود و دیگران احساس مسئولیت داشته باشد. این کار به ایجاد «امت همیار» میانجامد؛ امتی که در آن فرد نه تنها از سقوط خود جلوگیری میکند بلکه مانع لغزش برادر یا خواهر ایمانیاش میشود. چنین جامعهای به تعبیر سید قطب، امت قدرتمند و متحدی است که سنگربان حق و عدالت در جهان است.
راهکارهای کاربردی برای دعوتگران
- ایجاد حلقههای گفتوگو و مشارکت: جلساتی که متربیان آزادانه تجربیات خود را در عمل به ایمان و صبر بیان و یکدیگر را تشویق کنند.
- تمرین نصیحت و خیرخواهی عملی: هر عضو گروه موظف باشد در هفته، توصیهای سازنده به همگروهیهای خود ارائه دهد.
- تربیت الگوهای صبر و حقطلبی: مربیان باید خود نمونهی عملی این سفارشها باشند تا متربیان از ایشان الهام بگیرند.
- تقویت مسئولیت اجتماعی: فعالیتهای جمعی مانند خدمترسانی، کار داوطلبانه یا کمک به نیازمندان بهترین میدان برای تواصی عملی به حق و صبر است.
در پایان باید گفت که «تواصی به حق و صبر» در سورهی عصر، آموزهای بنیادین برای تربیت ایمانی و دعوت اسلامی است. این دو اصل نشان میدهند که ایمان و عمل صالح بدون حمایت متقابل و تربیت جمعی، به آسانی در معرض فرسایش قرار میگیرند. این تواصی و سفارش متقابل، شبکهای حمایتی، آموزشی و دعوتی میسازد که هم فرد و هم جامعه را در برابر خسران نجات میدهد. مربیان و دعوتگران اگر این فرهنگ را در حلقههای تربیتی نهادینه کنند، میتوانند نسلی مؤمن، ثابتقدم و مسئولیتپذیر تربیت کنند؛ نسلی که در پرتو ایمان، عمل، حقجویی و صبر، رسالت دعوتی خود را در جهان ایفا کند.
منابع:
تفسیر فی ظلال القرآن، تفسیر طبری، تفسیر رازی، إحیاء العلوم، مدارج السالکین.