آثار صبر و حکمت در زندگی پیامبر بزرگوار محمد صلی الله علیه وسلم
نویسنده: فضیله پاینده
مقدمه
صبر و حکمت در زندگانی رسول خدا صلی الله علیه وسلم دو ستون اصلی بودند که مسیر تاریخ را تغییر دادند . و جامعه ای را که بر اساس شرک، خرافات و جهل بنا شده بود بسوی جامعه اگاه و متمدن بر پایه های توحید و اخلاق ناب اسلامی متحول گردانید . مطالعه سیرت رسول خدا نشان میدهد که هیچ یک از موفقیت های ایشان در مسیر دعوت بسوی دین الله و رویارویی با دشمنان دین خدا بدون تکیه به این دو ویژه گی بدست نیامده است و هر دو را میتوان کلید موفقیت رسول خدا پر راستای متحقق ساختن اهداف بلند و والای ایشان قلمداد کرد . در ادامه بحث مروری داریم بر آثار این دو ویژگی در زندگانی او علیه الصلاه و السلام .
هدف از صبر پیامبر فقط تحمل منفعلانه سختی ها و مشکلات نبود گر چه ما شاهد همچون صبر ایشان در میدان های مختلف زندگی فردی و اجتماعی شان هستیم ، بلکه صبر پیامبر یعنی ثبات و ایستادگی هوشمندانه ، ثابت نگه داشتن ایمان و باور ها در تلاطم طوفان ها ی شرک و جهل . هدف از صبر پیامبر پایداری در برابر فشار ها و حفظ ارامش در مشکلات برای برپا ساختن دین الله است . پیامبر اسلام امت خویش را از امدن وقتی هشدار داد که تمسک به دین و صابر ماندن بر ان بمثابه گرفتن پارچه از اتش با دست خواهد بود
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضي الله عنه قال: قال رسول الله ﷺ:
«يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ، الصَّابِرُ فِيهِمْ عَلَى دِينِهِ كَالْقَابِضِ عَلَى الْجَمْرِ.»
ترجمه:
«زمانی بر مردم خواهد آمد که شخص پایدار بر دین خود، مانند کسی است که قطعهای از آتش گداخته را در دست خود گرفته باشد.
ویژگی صبر در حیات پاک پیامبر بار ها متجلی شده و حیات پاک صحابه رضوان الله علیهم را نیز منور گردانیده است .پرداختن به این ویژه گی درین بحث از توان ما بالا خواهد بود فقط نگاهی سریعی میاندازیم به نمونه های چند از ویژگی صبر و شکیبایی رسول خدا صبر رسول علیه الصلاه و السلام در مجال دعوت :
صبر بمثابه بزرگترین سلاح پیامبر اسلام در طول دعوت ایشان بود . پیامبر بزرگوار ما جهت رویارویی بامشرکین در مکه و منافقین در مدینه منوره متمسک بر این ویژگی بود
از یک طرف ابلاغ و رساندن رسالت کار بسا سنگین است که خواستار صبر و پایداری در برابر ناملایمات ها ی دشمن داشت و از طرف دیگر پیامبر اسلام انسان بود که شاید اراده و عزیمت اش سست میشد و خود را احیاناً ضعیف و ناتوان می یافت پس الله متعال همواره با فرو فرستادن ایات مبارکه قران وی را انگیزه می داد و ویژگی صبر شانرا شارژ میداد تا مبادا پیامبرش ضعیف نگردد
به ذکر چند ایات قرآنی در باب صبر اکتفا میکنیم :
الله متعال میفرماید : « ولربك فاصبر »
و برای پروردگارت صبر پیشه کن .
سوره مدثر ایت ۷
وَاصْبِرْ حَتَّىٰ يَحْكُمَ اللَّهُ ۚ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ
سوره یونس ۱۰۹
ترجمه:
«و صبر کن تا خداوند حکم کند؛ و او بهترینِ داوران است .
وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا
سوره طور ایت ۴۸
ترجمه:
«و در برابر فرمان پروردگارت شکیبا باش؛ زیرا تو در برابر دیدگان و تحت حمایت ما هستی.»
فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَىٰ وَهُوَ مَكْظُومٌ
سوره قلم ایت ۴۸
ترجمه:
«پس در برابر فرمان پروردگارت شکیبا باش و مانند صاحب ماهی (یونس) مباش، آنگاه که با دلی اندوهگین ندا داد.»
فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ
سوره احقاق ایت ۳۵
ترجمه:
«پس صبر کن، همانگونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند.»
وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا
سوره مزمل ایت ۱۰
ترجمه:
«و در برابر آنچه میگویند شکیبا باش و به شیوهای نیکو از آنان دوری کن.»
و امثال این ایات که همه بمثابه ایستادگاه های تقویتی در مسیر پر خم و پیچ زندگی پیامبر میباشند
چون دعوت پیامبر اسلام راه پر از سختی ها و فشار های مادی ومعنوی بود که این سختی ها بر ابعاد مختلف زندگی مبارک شان سایه افکنده بود ولی آثار و جلوه های صبر در زندگی پیامبر اسلام مانند روشنی و نور خورشید برای امت اش پوشیده نبود و نیست و از ان جمله :
۱: صبر و بردباری پیامبر خدا در برابر اذیت ها و فشار های مردم مکه :
رسول خدا در مدت ۱۳ سال نخست بعثت اش در سرزمین و زاد گاه خودش مکه با انواع و اقسام فشار های روانی ، جسمی ، اجتماعی و اقتصادی رو برو شدند ولی لحظه ای هم از ابلاغ رسالت شان دریغ نورزیدند و همچون کوه راسخ در برابر آنها ایستاد نه ضعیف شد و نه سر خم کرد و نه عزمش لرزید با جدیت تمام اعلام نمودند : اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند هرگز ازین راه دست بر نمی دارم .
۲: صبر در برابر مشکلات زندگی چون گرسنگی و فقر . پیامبر اسلام نه خود طالب دنیا بود و نه یاران مبارک ایشان .در مدرسه نبوت و با دستان مبارک پیامبر شخصیت های متواضع چون ابوبکر وعمر و عثمان و علی و ابو عبیده …….. رضوان الله علیهم تربیت یافتند و با صبر و تواضع شان در مسیر زندگی تاریخ اسلام را درخشان نمودند که سیرت این بزرگان خو گواه این حقیقت است .
۳:صبر پیامبر در برابر تندخویی و جفای منافقان و جاهلان مدینه .
در سیرت پیامبر نمونه های زیادی از رفتار زشت بادیه نشینان را مشاهده میکنیم که فردی با خشونت ردای مبارک را میکشلمدحتی گردن مبارک شان آسیب میبیند و کاهی شخصی پیامبر را در تقسیم غنایم متهم به بی عدالتی میکند ولی پیامبر با قلب باز و لبخند از آنها استقبال میکند و یاران با وفا اش را از برخورد زشت با آنها باز میدارد . در صحنه ای دیگری می نگریمکه منافقین بی شرمانه ام المومنین عایشه رضی الله عنها را متهم به عمل زشت میدانند و یک تعداد مسلمانان هم فریب سخنان آنها را میخوردند ولی پیامبر منتظر حکم الهی میباشد تا آنکه برای اثبات براءت عایشه رضی الله عنها ایات از قران نازل میگردد و وحی الهی خود پاکی مادر مان را اعلام میکند . چه زیباست صبر پیامبر ما !!! پیامبری که در مقابل اینهمه رویداد ها صبر پیشه کرد ولی در وصف صبر موسی فرمودند: «رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى، قَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فصبر » (صحیح بخاری و صحیح مسلمِ) ترجمه:
«خداوند موسی را رحمت کند؛ او با آزار و اذیتی بیشتر از این روبهرو شد، ولی صبر نمود »
۴: یکی از جلوه های دیگر صبر پیامبر گرامی ما ، صبر در برابر مرگ اهل و دوستان است . یکی از بزرگترین کمزوری و ضعف بشر از دست دادن فرزندان و اهل و احباب است چون دوستی و حب فرزند و احباب بخش لا ینفک فطرت و سرشت بشری است که نمی توان انسان صاحب قلب زنده و سالم از ان گریز کند بلکه در نتیجه فقدان دوستان قلب اندوهگین میگردد و چشم می گرید و چه بسا کسانی اند که با از دست دادن دوستان و عزیزان شان بی صبر میشوند و به کفر گویی و ناسپاسی رو می آورند ولی پیامبر عزیز ما در این ازمایش الهی الگو و اسوه ای تکرار ناشدنیای بودند در هنگام فوت پسر شان ابراهیم در حالیکه در آغوش مبارک شان بود فرمودند :
«إِنَّ الْعَيْنَ تَدْمَعُ، وَالْقَلْبَ يَحْزَنُ، وَلَا نَقُولُ إِلَّا مَا يَرْضَى رَبُّنَا، وَإِنَّا بِفِرَاقِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ.»
ترجمه:
«چشم اشک میریزد و دل اندوهگین میشود، اما ما چیزی نمیگوییم مگر آنچه پروردگارمان را خشنود سازد؛ و ما از جدایی تو، ای ابراهیم، بسیار اندوهگین هستیم.»
واقعا که صبر پیامبر درس بزرگی برای امت اش تا قیام روز رستاخیز خواهد بود ، پیامبر که قبل از اینکه بدنیا بیاید از مهر و شفقت پدر محروم گردید و بعد در اوان طفولیت سایه ای پر مهر مادرش را از دست داد و به تعقیب اش محبت جد شان عبدالمطلب را . بعد از مبعوث شدن به پیامبری دو حامی بزرگ خویش ابوطالب عموی شان و همسر بزرگوار شانخدیجه را از دست دادند ولی هیچ گاه ناسپاسی نکردند و دهن به شکوه و شکایت باز نکردند . پس باید گفت که صبر پیامبر ﷺ چراغی روشن برای همه انسانهاست؛ در سختترین لحظات، دل به خدا سپرد و هرگز از مسیر حق و شکیبایی جدا نشد.
باشد که ما نیز از صبر و استقامت آن بزرگوار بیاموزیم و در برابر سختیهای زندگی، ایمان و امید خود را از دست ندهیم.
در پهلوی صبر حکمت پیامبر ﷺ جلوهای از عقل، دانایی و هدایت الهی بود که راه زندگی درست را به انسانها آموخت. از جمله جلوه ها و آثار حکمت در حیات مبارک پیامبر میتوان به نکات زیر اشاره کرد :
۱: تدرّج در دعوت و احکام:
حکمت یعنی نهادن هر چیز در جای مناسب آن. پیامبر ﷺ دعوت خود را با مرحلهبندی دقیق آغاز کردند: دعوت فردی و پنهانی، سپس آشکارسازی در میان خویشاوندان، آنگاه دعوت عمومی و نهایتاً هجرت و تشکیل حکومت. همچنین در بیان احکام، ظرفیت و توان پذیرش مردم را رعایت میکردند.
۱. شیوههای تربیتی پرمهر و اصلاحگرانه:
حکمت پیامبر ﷺ در شیوهٔ مواجهه با خطای افراد آشکار بود. در ماجرای جوانی که مغلوب شهوت شده بود، پیامبر ﷺ به جای طرد یا سرزنش، با استدلال عاطفی و گفتگویی حکیمانه میل به گناه را در دل او خشکاندند. همچنین در ماجرای اعرابی که نادانسته در مسجد ادرار کرد، اجازه دادند کارش تمام شود و سپس با مهربانی حرمت خانهٔ خدا را به او آموزش دادند؛ این رفتار حکیمانه مانع از رمیدن مردم از دین میشد.
۱. رعایت حال و روانشناسی مخاطبان:
پیامبر اکرم ﷺ مبلغان خود را به آسانی و امیدبخشی فرمان میدادند: «يسروا ولا تعسروا، وبشروا ولا تنفروا» (آسان بگیرید و سخت نگیرید، بشارت دهید و دلزده نسازید). ایشان مجالس وعظ را با فواصل معین برگزار میکردند تا شنوندگان دچار خستگی روحی و ملال نشوند.
۱. تدبیر در سیاست، صلح و مدیریت بحرانها:
در جریان صلح حدیبیه، پیامبر ﷺ با بینش عمیق سیاسی شروطی را پذیرفتند که در ظاهر برای برخی یاران سخت مینمود، اما نتیجهٔ آن فتح الفتوح و ورود گروهگروه مردم به اسلام شد. همچنین در فتح مکه با صدور عفو عمومی («اذهبوا فأنتم الطلقاء») و تکریم بزرگان قبایل مانند ابوسفیان («من دخل دار أبي سفيان فهو آمن»)، قلبهای سرسختترین دشمنان را به اسلام پیوند
در نتیجه به صراحت گفته میتوانیم که صبر و حکمت بمثابه دو بال است که یک دعوتگر میتواند با تکیه به هر دو بسوی اهداف بلند اش به پرواز اید و همچون پیامبر بزرگوار با صبر حکمت دروازه های فتح را بسوی امت اش بگشاید .