شعبان، فرصتی برای تمرین طاعت
نویسنده: اسامه جادو، وکیل دیوان عالی و دادگاه عالی قانون اساسی
برگردان: صابره رضایی
با سلام و احترام به همه عزیزان، اکنون که در آستانهی ماه شعبان قرار داریم، از خداوند متعال میخواهم که ما را با خیر و خوبی به ماه مبارک رمضان برساند. خیر و برکت را بر کشور ما فرو ریزد و امت اسلامی را در مسیر حق گردهم آورد.
در این نوشتار، سعی بر آن شده تا نکاتی را پیرامون فضایل ماه شعبان ارائه دهیم؛ به امید اینکه یادآور خیری باشد و انگیزهای شود، برای تلاش در راه انجام نیکیها و اعمال صالحه.
شعبان، ماه پربرکتیست به زودی بالای ما سایه میافگند و احساس و هدایت و ایمان را در دلها بر میانگیزد و ما را به طاعت، عبادت و نیکوکاری فرا میخواند.۲
پس این ماه، پیشزمینهای است برای ماه مبارک رمضان و تمرینی است برای امت اسلامی بر روزه داری، شبزنده داری و انجام کارهای شایسته و نیکو، تا شیرینی تقرب به پروردگار را بچشند و حلاوت ایمان را احساس کنند و هنگامیکه رمضان فرا میرسد، با همت بلند و دل مشتاق به استقبالش میروند؛ یکسره به اطاعت روی میآورند و خود را وقف عبادت میکنند.
فضیلتهای ماه شعبان
امام احمد در مسند خود و نسائی در سنن خویش، با سندی حسن، از اسامه بن زید ـ رضیاللهعنهما ـ روایت کردهاند، که گفت:
«رسول خدا ﷺ آنقدر پیوسته روزه میگرفت، که میگفتیم دیگر افطار نمیکند و آنقدر افطار میکرد، که گمان میبردیم دیگر روزه نمیگیرد؛ مگر دو روز از هفته، که اگر در میان روزهای روزههایش قرار میگرفت، آن دو روز را نیز روزه میداشت و اگر نه، آن دو روز را هم جداگانه روزه میگرفت.
و هیچیک از ماهها را به اندازهی ماه شعبان روزه نمیگرفت.
گفتم: ای رسول خدا! شما آنقدر روزه میگیرید، که گویی افطار نمیکنید، و آنقدر افطار میکنید، که گویی روزه نمیگیرید؛ مگر دو روز، که اگر در میان روزههایتان قرارگیرد، آنها را روزه میگیرید و إلا، بازهم [آن دو روز را جداگانه] روزه میگیرید.
فرمود: «کدام دو روز؟»
گفتم: دوشنبه و پنجشنبه.
فرمود: «این دو روز، روزهایی هستند، که اعمال بندگان بر پروردگار جهانیان عرضه میشود و دوست دارم اعمال من در حالی عرضه شود، که روزه دارم.»
در این حدیث، صحابی بزرگوار اسامه بن زید ـرضیالله عنهماـ شیوهی روزه داری رسول خدا ﷺ را در طول سال توصیف میکند. روش آن حضرت چنین بود، که گاه روزه میگرفت و آن را طولانی میکرد، تا جایی که یارانش گمان میبردند، دیگر افطار نخواهد کرد و گاه روزهای پیاپی افطار میکرد، تا آنجا که تصور میشد، دیگر روزه نمیگیرد.
روایت مشابهی را نیز حضرت انس بن مالک –رضیاللهعنه- نقل میکند، که وقتی پیامبر ﷺ روزه میگرفتند، روزهی شان چنان پی در پی بود، که میگفتی افطار نمیکند و افطار شان هم چنان پیوسته بود، که تصور میکردی، روزه نمیگیرد.
این سخن به این معناست، که روزه گرفتن و افطار کردن پیامبرﷺ برای همه آشکار بود.
روزه گرفتن در روزهای دوشنبه و پنجشنبه سنت است
پیامبر بزرگوار ﷺ همواره این دو روز را برای روزهداری برمیگزید و بر انجام آن اهتمام میورزید؛ چنانکه اسامه بن زید در حدیث پیشین بیان کرده است.
همینگونه امّالمؤمنین عایشه صدیقه ـ رضیالله عنها ـ نیز روایت کرده است، که «رسول الله ﷺ همواره روزهای دوشنبه و پنجشنبه را روزه میگرفت.»
زمانیکه صحابه این شیوه را از آنحضرت ﷺ مشاهده میکردند، میپرسیدند: ای رسول خدا! آیا شما روزهای دوشنبه و پنجشنبه را روزه میگیرید، در جواب میفرمودند: «خداوند در این دو روز (دوشنبه و پنجشنبه) گناه همه را میآمرزد، جز دو نفر، که باهمدیگر قهر باشند.»
امام مسلم در صحیح خود از ابوهریره ـرضیالله عنهـ همین مضمون را روایت کرده است، که پیامبر ﷺ فرمود:
«در روز دوشنبه و روز پنجشنبه، درهای بهشت گشوده میشود و خداوند هر بندهای را که به او چیزی را شریک قرار نداده باشد، میآمرزد؛ مگر مردی که میان او و برادرش کینه و دشمنی باشد؛ پس گفته میشود: این دو را مهلت دهید تا با یکدیگر آشتی کنند.»
و چنانچه در بالا تذکر رفت، پیامبر ﷺ در پاسخ اصحاب –رضیاللهعنهم- این دو روز (دوشنبه و پنجشبنه) را روزهای عرضهی اعمال بر پروردگار یاد کردند و عرضه شدن اعمال بر خداوند متعال در این دو روز، عرضهی ویژه است و با عرضهی عمومی اعمال که هر روز بامداد و شامگاه انجام میگیرد، تفاوت دارد. بر اساس حدیث صحیح دیگری که سند آن نزد امام مسلم و ابن ماجه ثابت است، اعمال شب، پیش از فرارسیدن روز به سوی او ـ سبحانه و تعالی ـ بالا برده میشود و اعمال روز، پیش از فرا رسیدن شب.
از اینرو، حکمت اهتمام پیامبر ﷺ به روزهگرفتن در روزهای دوشنبه و پنجشنبه و پایبندی ایشان به این سنت روشن میشود؛ زیرا آن حضرت ﷺ دوست میداشت اعمالش در حالی بر پروردگار بزرگوارش عرضه شود که روزهدار است، و این حالت شایستهتر و نزدیکتر به پذیرش الهی است.
پیامبر اکرم ﷺ در ماه شعبان بسیار روزه میگرفت.
پس خطاب به آنان که به سنت پیامبر اقتدا میکنند و او را الگوی خویش میدانند و به جهانیان اعلام میدارند که رسول خدا ﷺ سرمشق آنان است، میگوییم: اینک ماهی فرا رسیده است، که نزد پیامبر شما محبوب بود؛ ماهی که جایگاه و ویژگی خاص آن برایتان روشن شده و از فضیلتها و منزلت آن، در روشنی رفتار پیامبر در این ماه آگاه شدهاید؛ زیرا بهروشنی نقل شده است، که آن حضرت ﷺ در این ماه بسیار روزه میگرفت. پس شما چه خواهید کرد؟!
این مجموعهی ارزشمندی از احادیث مبارک، که سطرهای پیشین را نور بخشید و گوش جان ما را معطر ساخت، ما را چنین ندا میدهد:
«ای پیروان محمدﷺ! به سوی خیری بشتابید، که آنحضرت تا واپسین لحظات زندگی خویش برآن مداومت داشت.»
حکمت فراوانی روزهداری پیامبر ﷺ در ماه شعبان
صحابهی بزرگوار در گزارش حال پیامبر ﷺ در ماه شعبان و اینکه آن حضرت در این ماه بسیار روزه میگرفت، اختلافی نداشتند، پس حکمت این امر چیست؟
امام شوکانی ـرحمهالله تعالیـ چنین بیان کرده است:
«شاید حکمت روزهگرفتن در ماه شعبان آن باشد که پس از آن، ماه رمضان فرا میرسد و روزهی آن واجب است و پیامبر ﷺ در شعبان بیش از دیگر ماهها روزه میگرفت؛ زیرا به سبب روزه واجب رمضان، از روزههای مستحبی که به آن عادت داشت بازمیماند.»
حافظ ابن رجب حنبلی ـرحمهاللهتعالیـ در تبیین حکمت فراوانی روزهداری پیامبر ﷺ در ماه شعبان بیان کرده است، که ماه شعبان، میان رجب و رمضان، از نظر بسیاری از مردم مورد غفلت قرار میگیرد؛ زیرا این ماه در میان دو ماه بزرگ واقع شده است: ماه حرام رجب و ماه روزه، یعنی رمضان؛ از اینرو، مردم به آن دو مشغول میشوند و از شعبان غافل میمانند.
بسیاری نیز گمان میکنند که روزهگرفتن در رجب از روزه شعبان برتر است، به سبب آنکه رجب ماه حرام است؛ در حالیکه چنین نیست؛ چنانکه حضرت عایشه ـرضیاللهعنهاـ روایت کرده است:
«از گروهی نزد رسول خدا ﷺ نام برده شد، که ماه رجب را روزه میگیرند؛ پیامبرﷺ فرمود: پس آنان در شعبان کجایند؟!»
این سخن، که «مردم میان رجب و رمضان از آن غافل میشوند،» دلیلی است بر استحباب آباد کردن و غنیمت شمردن زمانهایی که بیشتر مردم از آن غافلاند و به آن توجه ندارند، چنانکه برخی از سلف صالح، زندهداشتن فاصله میان دو نماز عشاءین (مغرب و عشاء) را دوست میداشتند و میگفتند: این، ساعتی از غفلت است.
همچنین فضیلت قیام و عبادت در میانهی شب از همین باب است؛ چراکه بیشتر مردم به سبب مشغول شدن به خواب در آن هنگام، از یاد خدا غافلاند، و پیامبر اکرم ﷺ فرمود:
«اگر میتوانی از کسانی باشی که در آن ساعت به یاد خدا هستند، پس چنین باش.»
در این سخن، اشارهی لطیفی به فضیلتِ تنها شدن با ذکر خداوند متعال در اوقاتی است، که تعداد کمی در آن به یاد خدا میپردازند.
و از پیامبر بزرگوار ﷺ بهدرستی روایت شده است که فرمود:
«عبادت در روزگار فتنه و آشوب، همانند هجرت کردن به سوی من است.»
امام احمد این حدیث را در مسند خود نقل کرده و مضمون آن چنین است:
«عبادت در زمان فتنه، همانند هجرت به سوی من است.»
سبب این فضیلت آن است، که مردم در دوران فتنهها از هواهای نفسانی پیروی میکنند و به دین بازنمیگردند؛ در نتیجه، حال آنان شبیه وضعیت دوران جاهلیت میشود، پس اگر در میان آنان، کسی به دین خویش پایبند بماند، پروردگارش را عبادت کند، از آنچه او را خشنود میسازد پیروی نماید و از آنچه موجب خشم اوست، دوری گزیند؛ جایگاهش همانند کسی خواهد بود، که از میان اهل جاهلیت هجرت کرده و با ایمان به رسول خداﷺ، فرمانهای او را پیروی و از نواهیاش اجتناب نموده است.
معنای دیگرِ این حکمت، همان است که پیامبر اکرم ﷺ در حدیث اسامه بن زید ـرضیاللهعنهماـ بدان تصریح فرموده است:
ماه شعبان، ماه قاریان قرآن
سلمه بن کهیل حضرمی کوفی، از تابعین ـرحمهالله تعالیـ گفته است:
این بدان سبب است که هرگاه ماه شعبان فرا میرسید، مردم خود را برای تلاوت قرآن کریم فارغ میساختند و از همین رو میگفتند: شعبان، ماه قاریان قرآن است.
آنچه که درین ماه همدیگر مان را به آن سفارش میکنیم
این ماه، فصلی زرینی از فصلهای طاعت و بندگی است، که نصیب دلدادهگان بهشت میشود؛ آنانی که مشتاق همنشینی با سرور پیامبران محمدﷺ اند، چه زیباست، در این ماه، اعضای خانواده در طاعت پروردگار شان از همدیگر سبقت بجویند و چه دلانگیز است که همدیگر را به نیکی و پرهیزگاری توصیه و یاری کنند.
پیش از آنکه بحث را به پایان برم، شما خوبان خواننده را به چند امر مهم سفارش میکنم:
- اقتدا کردن به رسول خدا ﷺ و الگو گیری از ایشان در اطاعت از خداوند متعال و روزهداری درین ماه، همانگونه که آن حضرت ﷺ در ماه شعبان بسیار روزه میگرفتند.
- شایسته است بانوان با ایمان و آگاه، در پرداختن به قضای روزههای باقیمانده از رمضان گذشته شتاب کنند و در این کار به امّهات المؤمنین (همسران پیامبر اکرم ﷺ) اقتدا نمایند. چراکه آنان قضاى روزههای رمضان را تا ماه شعبان به تأخیر میانداختند، تا با روزهداری پیامبر ﷺ در شعبان همزمان شود و در حلاوت روزههای پیوستهی آن قدوهی حسنه شریک شوند.
- بهتر است، تا همگان به تلاوت و تدبر در کلام پروردگار پرداخته و لحظات گرانبهای شان را با عبادت و خشوع سپری کنند؛ زیرا روزهای اندکی به فرا رسیدن ماه قرآن (رمضان) باقی مانده است.
- سزاوار است تا برادران گرامی، پیشنمازان و امامان محراب، که در نمازهای تراویح پیشوای مسلمانان خواهند بود، آنچه از کتاب خدا حفظ دارند، بازبینی و مرور نمایند و ماه شعبان را به این وظیفه اختصاص دهند تا در رمضان آمادگی بهتری داشته باشند.
خداوند اعمال صالح را از همهی ما و شما بپذیرد، و صل اللهم علی سيدنا محمد و آله و اصحابه وسلم تسليما کثیرا .