احیای سنت پیامبر اسلام در عصر حاضر
تهیه کننده: ماه جبین رضایی
احیای سنت پیامبر اسلام در عصر حاضر
در دنیای پر آشوب و متحول امروز انسان مدرن بیش از هر زمان دیگری دچار نوعی بی قراری روحی و هویتی شده است. پیشرفتهای علمی، تحولات تکنولوژیک، گسترش فضای مجازی و جهانی شدن هر چند زندگی را از جهاتی آسانتر کرده اند اما هم زمان انسان را از معنویت آرامش درونی و ریشه های اخلاقی اش دور کرده اند. در چنین فضایی بازگشت به «سنت» نه تنها یک انتخاب معنوی بلکه ضرورتی انسانی است. اما منظور از سنت در این نوشتار نه صرفاً مجموعه ای از آداب و رسوم اجتماعی، بلکه سنت نبوی است؛ یعنی سیره، رفتار گفتار و منش پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفىﷺ.
سنت پیامبر؛ الگویی فراتر از زمان و مکان
سنت پیامبر اسلام مجموعهای از رفتارهای عملی گفتارها، تصمیم ها و روشهایی ست که ایشان در طول زندگیشان برای هدایت انسانها به کار بردند. بر خلاف تصور رايج سنت صرفاً به عبادات یا اعمال شعائری محدود نمی شود بلکه شامل تمامی ابعاد زندگی انسانی ست، از اخلاق و معاشرت گرفته تا عدالت مدیریت خانواده، صبر، مهربانی مبارزه با ظلم و حتى شوخ طبعی و زیبایی در رفتار.
یکی از ویژگیهای برجسته سنت نبوی انعطاف پذیری همراه با اصول گرایی آن است. پیامبر اسلام در عین پایبندی به اصول وحیانی در روش اجرای آنها از عقل، مصلحت مشورت و تدبیر استفاده میکرد. سنت پیامبرﷺ، الگویی ست که نشان میدهد چگونه میتوان دیندار بود بدون آن که از عقلانیت، عدالت و کرامت انسانی فاصله گرفت.
چرا امروز به احیای سنت نیاز داریم؟
بسیاری از بحرانهای امروز بشر، ریشه در فقدان الگوهای اخلاقی و معنوی زنده دارند. جوامع مدرن با بحران هویت فروپاشی روابط انسانی، خشونت های اجتماعی، استثمار اقتصادی نژاد پرستی و جنگهای بی پایان دست و پنجه نرم می کنند. در چنین وضعیتی سنت پیامبر اسلام میتواند الگویی نجات بخش باشد به شرط آن که درست فهمیده شود و متناسب با اقتضائات روز بازخوانی گردد.
به عنوان نمونه پیامبر اسلام در زمانی ظهور کرد که جامعه عرب از لحاظ اخلاقی در وضعیت نابسامانی قرار داشت؛ قتل، تبعيض، زن ستیزی، ظلم قبیله ای و بی عدالتی بیداد میکرد اما پیامبرﷺ با صبر، گفت وگو، عدالت محوری و خلق نیکو این جامعه را متحول کرد حال سؤال این است آیا ما امروز نیازمند همان نوع تحول نیستیم؟
احیای سنت بازگشت به گذشته نیست
باید مراقب باشیم که احیای سنت را با بازگشت کورکورانه به گذشته یکی نگیریم. سنت پیامبرﷺ، الگویی برای زیستن امروز است نه مجموعه ای از رفتارهای تاریخی که تنها در بافت آن زمان معنا دارند. به عبارتی، سنت نباید در موزه ها دفن شود یا به نمادهای سطحی تقلیل یابد، بلکه باید از نو خوانده شود فهم شود و در زندگی روزمره انسان معاصر جاری گردد.
نمونه هایی از سنت هایی که نیاز به احیا دارند
چند نمونه روشن از سنتهای نبوی که احیای آنها میتواند تأثیر عمیقی در بهبود فردی و اجتماعی داشته باشد:
۱- سلام کردن و ایجاد الفت اجتماعی
پیامبر (ص) فرمودند: (أفشوا السلام تحبوا و تدخلوا الجنة بسلام)
سلام را گسترش دهید تا محبت ایجاد شود و با آرامش وارد بهشت شوید. [بحار الأنوار، ج ۷۲، ص ۴۴۹]
در دنیایی که افراد روز به روز از هم دورتر میشوند حتی در همسایگی احیای سنت ساده سلام دادن میتواند گامی برای بازسازی پیوندهای انسانی باشد.
۲- خوش رفتاری با همسر و خانواده
پیامبر اکرم (ص) می فرمود: (خيركم خيركم لأهله، و أنا خيركم لأهلي)
بهترین شما کسی است که برای خانواده اش بهترین باشد و من بهترین شما برای خانواده ام هستم. [سنن ترمذی، ج ۵، ص ۷۰۲]
در زمانی که روابط خانوادگی دچار سردی و خشونتهای عاطفی شده اند، این سنت میتواند بنیان محبت و احترام را در خانواده بازسازی کند.
۳- مدارا با دیگران حتی مخالفان
وقتی مردم طائف پیامبر را سنگ زدند او نفرینشان نکرد بلکه برای هدایتشان دعا كرد. این روحیه مدارا پذیری و صبوری امروز در فضای مجازی، سیاسی و حتى مذهبی ما شدیداً غایب است.
۴- سادگی در زندگی و پرهیز از تجمل
پیامبرﷺ در ساده ترین لباسها و خانه ها زندگی میکرد و هرگز تجمل گرایی را ترویج نکرد. در زمانهای که مصرف گرایی و رقابت ظاهری آرامش را از انسان گرفته است. احیای این سنت میتواند موجب بازگشت به سادگی و رضایت شود.
۵- احترام به طبیعت و حیوانات
پیامبرﷺ نه تنها حیوان آزاری را نهی میکرد، بلکه حتی در هنگام وضو گرفتن به صرفه جویی در آب سفارش مینمود. [مسند احمد، ج ۲، ص ۲۷۶]
این نگاه مسئولانه نسبت به محیط زیست بسیار جلوتر از زمان خود بود و امروز بیش از همیشه نیاز به احیا دارد.
سنت پیامبر و انسان معاصر
انسان امروز هر چند در ظاهر متمدن تر شده اما از نظر روحی دچار بحران معناست. احساس پوچی اضطراب، افسردگی و تنهایی ویژگی مشترک بسیاری از انسانهای مدرن است. سنت نبوی در این زمینه نیز میتواند پاسخی آرام بخش باشد.
پیامبر اسلام نه تنها راههای ارتباط انسان با خدا را آموخت بلکه راه های زیستن با خویشتن را نیز نشان داد. دعاهای پیامبرﷺ خلوت های شبانهاش اشکهایش در خلوت همدردی اش با مظلومان و نشاطش در جمع یاران همه نشان از انسانی کامل دارد که هم با آسمان در ارتباط بود و هم با زمین.
چگونه میتوان سنت پیامبرﷺ را در جامعه امروز احیا کرد؟
بازخوانی انتقادی و عالمانه سنت، نه هر آنچه به نام سنت نقل شده، سنت پیامبر است. باید با تحقیق و دقت سنتهای اصیل را از خرافه ها و تحریف ها جدا کرد. آغاز از خود احیای سنت نبوی از خود ما شروع میشود؛ در رفتار، کلام، سبک زندگی و برخورد با دیگران.
- نهادسازی بر اساس سنت نبوی
نظام آموزشی رسانه ای خانواده و حتی مدیریت اجتماعی باید بر مبنای سیره پیامبر بازسازی شود؛ به ویژه در اخلاق عدالت مشورت و مردمداری.
- نقد رفتارهای تحریف شده به نام سنت
افراط گرایی و تحجر بیش از هر چیز چهره سنت را مخدوش کرده اند. باید در برابر تفسیرهای خشن و غیر عقلانی از سنت ایستاد.
نتیجه گیری
در جهانی که انسانها با سردرگمی، ترس، اضطراب و بی معنایی دست و پنجه نرم میکنند، سنت پیامبر اسلام میتواند نوری باشد که راه را روشن میکند. اما این سنت نه در شکلهای خشک و آیینی، بلکه در روح زنده، عقلانیت جاری و اخلاق الهی اش قابل احیاست.
بازگشت به پیامبر، بازگشت به انسانی ست که زندگی اش نه فقط کتابی از احکام، بلکه شعری از عشق، عدل و انسانیت بود. احیای سنت نبوی یعنی بازسازی زندگی بر محور نوری که خداوند برای انسان فرستاده است؛ محوری که در اوج سادگی بلندای اخلاق و عمق حکمت را در خود دارد.
امروز اگر جهان اسلام و حتی جامعه جهانی میخواهد از خشونت گم گشتگی معنوی و بی هویتی عبور کند، باید بار دیگر با چهره حقیقی پیامبر آشنا شود. نه آن پیامبری که در کلیشه ها و سوء برداشت ها تصویر شده بلکه پیامبری که قرآن درباره اش می فرماید: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ» تو بر خلقی عظیم استوار هستی. [سوره قلم، آیه ۴]
سنت پیامبر اگر به درستی شناخته و اجرا شود میتواند همچون قطب نمایی مطمئن مسیر زیست سالم، متعادل و معنوی را در عصر آشفتگیهای فکری و اخلاقی به ما نشان دهد. احیای آن تنها کار عالمان دین نیست؛ بلکه وظیفه هر مسلمانی است که میخواهد نه فقط دیندار باشد بلکه انسان تر هم زندگی کند.
منابع
۱٫ قرآن کریم
سوره قلم، آيه ۴: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ»
۲٫ بحار الأنوار، علامه مجلسی، جلد ۷۲، ص ۴۴۹
۳٫ سنن ترمذی، جلد ۵، ص ۷۰۲