رمضان و تربیت نفس

مروه “علم”
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [ البقره/۱۸۳]
ترجمه: ای کسانیکه ایمان آورده اید! روزه بر شما فرض شده است همان گونه که بر کسانیکه پیش از شما بودند فرض شده بود، تا پرهیزگار شوید.
ماه مبارک رمضان از جمله بهترین ماه ها نزد الله متعال میباشد و یگانه ماهی است که در قرآن کریم اسم آن وارد شده است، فرض بودن روزه ماه مبارک رمضان از جمله نعمتها و احسانات بزرگ پروردگار بر این امت میباشد طوریکه او تعالی با فضائل زیادی آن را گرامی داشته و آن را سبب رفع درجات بندگان مؤمن قرار داده است.
از بزرگترین فضائل این ماه پر برکت نزول قرآن کریم در آن است چنانچه الله متعال میفرماید: { شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ} [البقره/۱۸۵]
ترجمه: ماه رمضان ماهی است که در آن قرآن کریم نازل شده است، کتابی که هدایتگر مردم است و متضمن نشانه های آشکار هدایت و فرقان است.
یعنی رمضان ماه بزرگی که برای شما در آن فضل بزرگ حاصل شده که آن نزول قرآن بوده که مشتمل بر هدایت و مصالح دینی و دنیوی بندگان میباشد، و فرق کننده میان حق و باطل و اهل سعادت و شقاوت میباشد.
ماه رمضان ماهی است که در آن در های جهنم بسته و در های بهشت باز میگردد، از ابو هریره – رضي الله عنه – روایت است که رسول الله – صلی الله علیه وسلم – فرمود: ” إذا کان اول لیلة من شهر رمضان صفدت الشیاطین و مردة الجن، و غلقت أبواب النار فلم یفتح منه باب، و فتحت أبواب الجنة فلم یغلق منها باب، و ینادي مناد: یا باغي الخیر أقبل، و یا باغي الشر أقصر، ولله عتقاء من النار، و ذلک کل لیلة.
[بخاری/ رقم(۳۲۷۷)، مسلم/رقم (۱۰۷۹) و اللفظ للترمذي/ رقم (۶۸۲) ]
ترجمه: در اولین شب رمضان؛ شیاطین و جن های سرکش به زنجیر کشیده می شوند، درهای جهنم بسته می شود و هیچ دَری از آنها را باز نمی کنند، و درها بهشت را باز می کنند و هیچ دَری از آنها قفل نخواهد شد، و ندا دهنده یی ندا سرمی دهد؛ ای خواهان خیر بیا! و ای خواهان شر از گناه دست بردار و به سوی الله رو بیاور! و خداوند در شب های ماه رمضان آزاد شدگانی از جهنم دارد.
امام نووی می گوید: باز شدن در های بهشت و بسته شدن درهای جهنم و به زنجیر کشیدن شیاطین دلالت دارد که ماه بزرگی داخل شده و دال بر شرف و عظمت آن میباشد.
پس ماه رمضان ماه صیام، قیام، تلاوت قرآن، غفران، صدقات، و خیرات میباشد، و بر مؤمن است که موسم طاعات و عبادات را از دست ندهد بلکه ازجمله سابقین و متنافسین در آن باشد.
طوریکه می دانیم اسلام دین تربیه و تهذیب است و همواره انسان را به عنوان شاگرد درمدرسه حیات مورد توجه و اهتمام قرار میدهد، و انسان همیشه در زندگی آنچه از نقص و کمال و خیر و شر است هر دو را در میابد.
در حقیقت اسلام حیثیت مربی را دارد، مربی که دارای عنف و رفق هر دو بوده و با امتحانات متکرر انسان را مورد آزمایش و امتحان قرار میدهد طوریکه یک امتحان را سپری نکرده با آزمایش دیگر روبرو میگردد، در این آزمایش ها حکمتها و فوائدی نهفته است که در امتحانات مدارس مروجه زمینی عشر آن هم دیده نمی شود.
امتحانات اسلام در شعائر فرضی به وضوح قابل مشاهده است که بعضی آنرا فقط به عنوان چند عبادت متنوع شناخته که باید تسلیم آن شد اما هنگامیکه با بصیرت مورد مطالعه قرار دهیم در میابیم که این شعائر فرضی انواعی از تربیه و تهذیب بوده و جهت تزکیه و تعلیم نفوس بشری تشریع گردیده است.
نه برای اینکه ساحه را بر مسلمان تنگ سازد یا در دین بر وی سختی و مشقت قرار دهد، بلکه اسلام می خواهد نفوس بشری را به واسطه آن پاک و مطهر سازد، و توانایی ها خیر را در وی رشد دهد و همت و عزم و اراده وی را برای امور خیر قوی ساخته و از شر متنفر سازد، و از تعبد و پیروی شهوات برهاند.
در هر فریضه ی از فرائض اسلام آزمایش ایمان و عقل و اراده بنده مسلمان میباشد برعلاوه از فرائض و ارکان پنجگانه که این آزمایشها به وضوح در آن قابل مشاهده است بعضی از بهترین فرائض و واجبات تکمیلی نیزُ است که ایمان مؤمن به واسطه آن تکمیل میگردد مثل: امر به معروف و نهی از منکر، صدق در قول و عمل، صبر و شجاعت در میادین آن.
و روزه از سخترین امتحانات است زیرا سپر قوی در برابر همه شهوات جسمی و نفسی می باشد از همین جهت روزه در ادیان و شرائع دیگر نیز وجود داشت. اما روزه در شریعت اسلامی در مدت و شکل و هیئت آن از ادیان دیگر کاملا متفاوت میباشد. مدت آن یک ماه قمری کامل است و شکل و هیئت آن نیز کامل است طوریکه روزه دار از شهوات بطن، فرج، لسان، گوش ها.. روزه میداشته باشد و به هر اندازه که در اجزاء آن نقص نمایان گردد در حقیقت روزه شخص نقص به وجود میاید و این همان معنی و مفهوم حقیقی روزه در شریعت اسلامی است نه آن مفهوم رایج میان مردم که روزه را تنها امساک و خوداردی از خوردن ونوشیدن از طرف روز می شمارند و هنگام شب بر همه شهوات هجوم میاورند.
و آثار این روزه عرفی جز گرسنگی بطن، تشنگی، کسالت، بدزبانی، غضب زود هنگام، .. چیزی دیگری نمی باشد، این نوع اشخاص روزه را به عنوان شفیع در اموری استفاده میکنند که الله متعال دوست ندارد و منافی روزه است.
در حقیقت روزه شخص کامل نمی شود و آثار و حکمتهای آن ظاهر نمی گردد مگر با روزه گرفتن از همه شهوات، زیرا روزه رمضان آزمون اراده هاست و رمز تعبد به بهترین شکل ممکن و تدریب و تمرین بنده مؤمن بر ترک لذائذ و طیبات میباشد.
ماه رمضان تحفه خدواندی که یک مرتبه در سال میاید و آثار آن در همه سال بر انسان مسلمان دیده میشود در حقیقت ماه رمضان به داروخانه ی زمانی مشابهت دارد طوریکه هر نوع بیمار در آن دوا خویش را دریافت نموده میتواند. و امراض همچون: بخل، پرخوری، کسالت، غضب، بدزبانی .. را به وجه احسن تدوای می نماید.
ماه رمضان موسم بزرگی از طاعات و عبادات و خیر است که نفوس در آن صفا و صیقل یافته و قلبها را به خالق آن نزدیک می سازد، و از لحاظ روحی، جسمی، اجتماعی بنده مؤمن را تربیه و تهذیب می نماید. که در اینجا به بعضی از آثار تربیوی روزه بشکل موجز اشاره می نمایم.
آثار تربیوی روزه بر فرد مسلمان قرار ذیل است:
۱ – اخلاص: یکی از بزرگترین دروس روزه اخلاص می باشد شخص منافق هیچگاه روزه مخلصانه نمی گیرد زیرا هدف وی از طاعات و عبادات ریاء و مدح، و بدست آوردن نام نیک و شهرت و منزلت میان مردم است پس این نوع شخص اخلاص را حاصل کرده نمی تواند زیرا روزه سِر میان بنده و خالق اش می باشد. و روزه نمی گیرند جز اشخاص مخلص که طعام، شراب، و شهوات را فقط بخاطر بدست آوردن رضا الله متعال ترک می نمایند، از همین جهت روزه مخلصانه را الله متعال به نفس خویش نسبت داده است و خود پاداش آنرا به عهده گرفته است، او تعالی در حدیث قدسی میفرماید: ” کل عمل ابن آدم له إلا الصیام فإنه لي و أنا أجزي به” [رواه البخاری (رقم/۵۹۲۷)
ترجمه: هر عمل بنی آدم برای خودش است مگر روزه که برای من است و من خود پاداش آنرا می دهم.
یعنی الله سبحانه و تعالی مقادیر پاداش هر عمل نیک را بیان فرموده است، مگر روزه که مقدار پاداش آنرا تعین نکرده است.
ضرورت نفس بشری به اخلاص بیشتر از طعام و شراب است زیرا اخلاص از مهمترین اسباب تزکیه و پاکی نفوس می باشد. هر عملی را که ما خواهان قبولی و پاداش آن نزد الله متعال هستیم باید در آن اخلاص داشته باشیم زیرا اخلاص روح همه عبادات بوده و سبب کامیابی دنیا و آخرت می باشد، رعایت اخلاص از سخترین اعمال بر نفس است و روزه بزرگترین مربی نفس بر اخلاص می باشد.
۲ – روزه وسیله حصول تقوی است چنانچه الله متعال در اخیر آیت صیام میفرماید: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} شخصیکه روزه شرعی را دریابد و جوارح را از آنچه که به حقیقت روزه ضرر می رساند حفظ کند و از معاصی دوری نماید این روزه وی را به تقوی رسانیده و مانع میان وی و آتش جهنم می گردد.
وتقوی اجتناب از همه آنچه که سبب نارضایتی الله تعالی گردد و اقبال هر آنچه که سبب خشنودی و رضایت الله متعال شود میباشد و روزه انسان مسلمان را به تقوی تربیه می نماید زیرا روزه بزرگترین مانع در برابر هوسهای و شهوات انسانی می باشد.
۳ – صبر: روزه هر سه نوع صبر را در خود جمع نموده است، صبر بر درد تشنگی و گرسنگی، صبر از معاصی، صبر بر طاعات. پس روزه بهترین مربی اراده ومعلم صبر است، صبر مدرسه ی است که انسان را آماده می سازد تا همه سختیها و شدائد را در راه فلاح و کامیابی تحمل نماید.
صبر همه آن خیر و نور و روشنایی است چنانچه رسول الله – صلی الله علیه وسلم – میفرماید: ” ما رزق عبد خیرا له و لا أوسع من الصبر” [ أخرجه الحاکم (۳۵۵۲)]
۴ – مراقبت الهی: روزه امر مؤکول به شخص روزه دار است و جز الله متعال مراقب بر آن ندارد و اینکه روزه دار از همه مفطرات بخاطر رضا الله متعال دوری می گزیند این امر حس مراقبت الهی را در وی رشد میدهد و انسان مؤمن حیاء می نماید که الله متعال وی را در جای و کاری مشاهده نماید که او تعالی از آن منع نموده است.
زنده بودن این حس در انسان از کمال ایمان بوده و شخصیکه نفس خویش را با آن مزین سازد بر هیچ ظلم، غش، فریب، خیانت، بی عدالتی، و هیچ گناهی پیش دستی نمی نماید.
۵ – تهذیب اخلاق: روزه ارتباط قوی با تربیه و تهذیب اخلاق مسلمان دارد و از جمله مقصدی از مقاصدی ( لعلکم تتقون) است، ماه رمضان فرصتی است برای تربیه نفس به اخلاق حمیده و دوری جستن از اخلاق سیئه زیرا هدف روزه فقط امساک از طعام و شراب نبوده بلکه امساک و خوداری از همه آن چیزی که سبب خدشه دار شدن روزه فرد می گردد می باشد، از همین جهت روزه پرورش دهنده اخلاق حسنه در فرد مسلمان می باشد از قبیل: صدق، وفا به عهد، امانت، کرم، جود، سخا، حسن ظن، حِلم، حیاء، رضا، ایثار، انصاف، ضبط نفس، صله رحم، عفت، وقار و سکینت..
روزه این نوع اخلاق عالی را در فرد مسلمان راسخ می سازد تا از جمله سلوک و رفتار دایمی وی در زندگی قرار گیرد.
۶ – روزه محبت الله متعال را در قلب مؤمن به جای میگذارد، هنگامیکه بنده مؤمن فضل، رحمت، کرم او تعالی را در ماه مبارک رمضان درک می کند این امر سبب زیادت محبت او تعالی در قلب بنده میگردد.
۷ – مواظبت بر حفظ وقت: مسلمان در رمضان بیشتر حریص است تا وقت اش را بر انجام اعمال صالحه و امور خیر خرچ دهد،پس این امر سبب میشود تا بنده مؤمن در باقی حیات خویش بر وقتش اهتمام داشته و عمر خویش را در اعمال خیر و فایده مند سپری نماید.
۸ – تربیه نفس بر عفو و گذشت: از امور تربیوی دیگر رمضان دوری جستن از آزار و اذیت مسلمان می باشد چی با دست باشد یا زبان، و شخص روزه دار با عفو و گذشت از مردم عفو الله متعال را بدست میاورد. شخص روزه دار باید از غیبت، نمیمت، کذب، دشنام .. دوری نماید زیرا چنانچه گفتیم روزه تنها خوداری از طعام و شراب نیست بلکه همه جوارح باید روزه داشته باشند.
۹ – تربیه نفس بر مواظبت به عبادات و طاعات: رمضان موسم خیر و طاعات بوده و هر عمل صالح در آن اجر مضاعف دارد، مسلمان بیشتر از دیگر اوقات در رمضان به انجام عبادات از قبیل: نماز های فرضی، نوافل، تلاوت قرآن کریم، سحر خیزی، دعا، صدقات، و اعمال صالحه دیگر پابند می باشد، و این امر سبب می شود که انجام عبادات درغیررمضان بر شخص ثقیل واقع نگردد بلکه همه عبادات را با نشاط ادا نماید
۱۰ – تربیه بر علو همت و اراده: روزه رمضان توانایی های مسلمان را برملا می سازد و عزم و ارداه وی در انجام اعمال صالحه بلند می برد، و وی را تنبیه می نماید تا توانایی های خویش را دست کم نگیرد و از کسالت و تنبلی دوری نماید، زیرا هنگامیکه وی در ظرف یک ماه می تواند بیشتر از یک مرتبه قرآن کریم را تلاوت نماید، بر نماز تراویح مواظبت نماید، دلالت دارد بر اینکه در غیر رمضان هم می تواند این کار را انجام دهد. پس روزه نفوس بشری را به بلندی اراده و همت تربیه می نماید.
۱۱ – تربیه بر مسوؤلیت پذیری: روزه رمضان حس مسوؤلیت پذیری را در مسلمان ایجاد می نماید، خاصتا در قبال فقراء و مساکین، روزه سبب می شود تا مسلمان حال فقراء را درک نموده و در قبال اطعام آنها خویشتن را مسئول پندارد.
۱۲ – تربیه بر وحدت امت: روزه رمضان مسلمان را بر وحدت امت اسلامی تربیه می نماید زیرا روزه رمضان بر همه امت در یک وقت فرض گردیده و یک طاعت جمعی است که همه مسلمانان در یک وقت روزه گرفته و در یک وقت افطار می نمایند، و این امر مسلمان را متوجه وحدت و یک پارچگی امت اسلامی می سازد.