عاشورا

عاشورا

روز دهم محرم الحرام(ماه نخست هجری قمری)، یکی از روزهای بزرگ در ادیان اسلام و یهودیت و یکی از مناسبت‌ها و فرصت‌ها  ویژه‌‌ی است که در فرهنگ اسلامی به هدف بازگشت به خویشتن، تجدید تعهد با خدای متعال، درک و تشخیص مسیر واقعی بندگی و هدف‌مندانه گام برداشتن در جاده‌ی توحید و یکتاپرستی با انجام سنت‌های خاص از آن تجلیل می‌شود.

دلیل نام‌گذاری:
عاشورا، کلمه‌ی عربی به معنای دَهُم است؛ روز دَهم هر ماه را در زبان عربی، عاشورا گویند؛ اما دهم ماه نخست هجری قمری به لحاظ عَظمت دینی‌ای که دارد، در میان مسلمانان به حدی بر سرِ زبان‌ها نشسته است، که به مجرد شنیدن آن، روز دهم ماه محرم به ذهن تداعی می‌شود.
گفته می‌شود: دلیل نام‌گذاری این روز به عاشورا این است، که ده اتفاق مهم از جمله: توبه حضرت آدم در بهشت، پایان شدن کشتی نوح بر کوه جودی، نجات حضرت ابراهیم از آتش، بینا شدن حضرت یعقوب به هنگام رسیدن پیراهن یوسف از مصر، بهبودی حضرت ایوب از بیماری، صعود حضرت عیسی به آسمان و نجات بنی اسرائیل از ظلم فرعون می‌باشد؛ اما بعد از بحث و دقت در روایات مربوط به پس منظر تاریخی این روز بزرگ، به این نتیجه می‌رسیم که قوم موسی علیه السلام در همین روز با شکافتن رود نیل و عبور از آن، از ستم‌گری‌های فرعون و فرعونیان نجات یافته اند و لشکر فرعون در دریای نیل غرق گردیده است؛ اما سایر روایات در باب واقعات تاریخی عاشورا صحت ندارد.

روزه‌ی روز عاشورا:
حضرت عایشه رضی الله عنها روایت نموده است که قریش سالانه در روز عاشورا روزه می‌گرفت و رسول اکرم -صلی الله علیه وسلم- نیز روزه می‌گرفت(۱)؛ در روایت دیگری از ایشان نقل شده است که پرده‌ی کعبه در روز عاشورا تبدیل می‌شد(۲).

حضرت عبدالله بن عباس رضی الله عنه می‌گوید: هنگامی‌که رسول اکرم -صلی الله علیه وسلم- به مدینه تشریف آورد، دریافت که یهود در این روز روزه می‌گیرد؛ از آن‌ها دلیل روزه گرفتن شان را پرسید؛ گفتند: در این روز خدای متعال حضرت موسی و قومش را از ظلم و شکنجه‌ی فرعون نجات داد و موسی علیه السلام برای ادای شکر الهی روزه گرفت و ما نیز به پیروی از آن‌حضرت روزه می‌گیریم؛ حضرت رسول -صلی الله علیه وسلم- فرمود: «ما به موسی نزدیک‌تر و شایسته تریم»؛ سپس آن‌حضرت عاشورا را روزه گرفت و اصحابش را نیز به روزه گرفتن در این روز مأمور کرد(۳).
از حضرت ابوقتاده رضی الله عنه، نقل گردیده است که شخصی در باب فضیلت عاشورا از آن‌حضرت -صلی الله علیه وسلم- پرسید: ایشان فرمودند: «گناهان یک سال گذشته را از بین می‌برد» و در روایت دیگر: «امیدوارم که گناه یک‌سال گذشته را نابود سازد»(۴).
هنگامی‌که رسول اکرم -صلی‌الله‌علیه وسلم- در روز عاشورا در مدینه‌ روزه گرفت، برخی صحابه عرض کردند: یا رسول الله این روز را یهود نیز روزه می‌گیرد! آن‌حضرت -صلی الله علیه وسلم- فرمود: «سال آینده، -ان شاء الله- روز نهم را –نیز- روزه می‌گیریم»(۵). و در روایات دیگر آمده است: با روزه گرفتن روز نهم و دهم یا دهم و یازدهم با یهود مخالفت بورزید.
گرامی‌داشت قریش از روز عاشورا با روزه گرفتن و تأیید آن از سوی پیامبر اکرم -صلی الله علیه وسلم- در حیات مکی و سپس بار دیگر وجوب آن بر مسلمانان در سال نخست ورود به مدینه الی فرضیت روزه‌ی ماه مبارک رمضان در سال دوم، و همچنان روزه گرفتن یهود، همه نشان می‌دهد که یگانه و بزرگ‌ترین سنت تشریعی در روز عاشورا، فقط روزه گرفتن است.
بدین لحاظ، علمای اسلام، اختصاص هرنوع عبادت و انجام هرنوع سنت‌های مردمی دیگر متفاوت از سایر روزها را در شب و روز عاشورا بدعت خوانده اند.

شهادت امام حسین در روز عاشورا
امام حسین درسال شصت و یکم هجری هنگامی که از بیعت با یزید فرزند معاویه سر باز زد، بنا به دعوت های مکرر اهل عراق، از مکه معظمه راه کوفه را در پیش گرفت اما نرسیده به کوفه، در دشت کربلا با لشکر یزید برخورد و با هفتاد و دو تن از اهل بیت و یارانش به شهادت رسید.

حسین بن علی رضی الله عنه را، به خاطر محبت بیش از حد پیامبر -صلی‌الله‌‎علیه وسلم- نسبت به وی، «ریحانة الرسول» یعنی «گل خوشبوی پیامبر» می‌نامیدند؛ آن‌حضرت -صلی‌الله‌علیه وسلم- وقتی به بازار می‌رفت، حسین را بر شانه‌ی مبارک می‌نشاند و باخود به بازار می‌برد؛ در کوچه و بازار با وی شوخی می‌کرد؛ گاهی خود را به وی مرکب می‌ساخت و با چهار دست و پای در حالی که حسین بر پشت مبارک نشسته بود، روی خانه راه می‌رفت و بدین ترتیب حسین را درآوان کودکی سرگرم می‌ساخت.

امام ترمذی در سنن خویش در باب مناقب حسن و حسین، روایت نموده است که پیامبر -صلی الله علیه وسلم- فرمود: «حسین از من است و من از حسین؛ خدای متعال دوست دارد کسی را که حسین را دوست داشته باشد»(۶). و در روایت دیگر: «حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشت اند»(۷).

سیمای حسین نسبت به هر کس دیگر مشابه‌تر به رسول اکرم -صلی‌الله‌علیه وسلم- می‌نمود و از همین جا بود که وقتی حضرت ابوبکر رضی الله تعالی عنه، به وی بر می‌خورد، ناگهان اشک از چشمانش جاری می‌شد و آن محبت‌ها و شفقت‌ها و نوازش‌های را به یاد می‌آورد که پیامبر -صلی‌الله‌علیه وسلم- به حسین در زندگی نثار می‌کرد؛ و شوخی‌گونه برای مردم می‌گفت: «به پیامبر نگاه کنید».

حضرت عمر فاروق رضی الله تعالی عنه، به خاطر این‌که با خواهر حسین بن علی، (ام کلثوم) ازدواج کرده بود، از یک‌طرف به لحاظ قرابت خانوادگی و از سوی دیگر به افضلیت و حرمت دینی اهل بیت، حسن و حسین را به سان اصحاب بدر، احترام و تکریم می‌نمود؛ از همین‌جا بود که وقتی در جنگ قادسیه دختر یزدگرد پادشاه فارس اسیر شد، او را به محبوب‌ترین و نزدیک‌ترین شخص که امام حسین رضی الله عنه بود، بخشش کرد.

همان‌طور حضرت عثمان بن عفان به نسبت این‌که شوهر دو خاله‌ی امام حسین، رقیه و ام کلثوم بود، هم به لحاظ خانوادگی و هم از ناحیه‌ی پیوند خونی وی به رسول الله -صلی‌الله‌علیه وسلم- و احادیثی که در محبت اهل بیت نقل می‌گردید، به حسن و حسین محبت می‌ورزید و از جای‌گاه ویژه‌یی در نزد وی برخورار بودند؛ چنانچه در هنگام محاصره‌ی خانه‌ی حضرت عثمان رضی الله تعالی عنه، حسن بن علی از وی محافظت می‌کرد.
شاید همین عظمت حسین رضی الله عنه، بوده است که خدای متعال شهادت وی را به دست ظالمان در یکی از روزهای بزرگ و تاریخی که روز عاشورا است مقدر کرده باشد، تا پیام آزادی و انسانی وی برای نسل‌های واپسین ماندگار بماند.

آنچه در این‌جا درخور توجه است، مراسمی که از سوی اهل تشیع برای سوگ‌واری امام در کشورهای اسلامی برگزار می‌گردد و تقریباً رنگ و بوی دینی را به خود گرفته است، از لحاظ شرعی نه در مذهب اهل تشیع و نه در مذهب اهل سنت، اساس دارد.

اگر برگزاری مراسم سوگ‌واری از نظر شرعی اساس می‌داشت، به مناسبت شهادت حضرت علی بن ابی طالب که بزرگوارتر از حسین بود و ظالمانه به شهادت رسید، و همان‌طور، به مناسبت وفات پیامبر اعظم -صلی‌الله‌علیه وسلم- که «نسخه‌ی کونین را دیباچه اوست» نیز باید تدویر می‌یافت؛ و اگر بدین سان به تاریخ نگاه کنیم، مناسبت‌های بزرگ‌تری نسبت به حادثه‌ی کربلا از خلال زندگانی انبیای الهی سراغ خواهیم کرد که می‌باید تمام روزهای سال را به آن مناسبت‌ها اختصاص دهیم.

علاوه بر آن، انجام مراسم ویژه‌یی مانند: تقدیم نذر و نیاز، تهیه‌ی غذاها و آشامیدنی‌های مخصوص، رفتن به زیارت کربلا و زیارت‌گاه‌های دیگر، برافراشتن پرچم‌ها بر فراز بام‌ها، نصب نمودن پارچه‌های سیاه بر سر دکان‌ها و مسجدها، تدویر محافل مدیحه سرایی و اظهار سوگ‌واری به تمام انواع آن، اصل و اساس شرعی ندارند.

اهل تشیع که در پیوند به قضایای تشریعی همواره با روی‌کرد عقلانیت پیش می آیند، می‌سزد که به این مسایل نیز بازنگری نموده و راه و رسم حضرت علی و اهل بیت و ائمه‌ی بزرگ‌وار این مذهب را به شکل درست آن پیروی نمایند.

تهیه و ترتیب : عزیز احمد حنیف